5.2 Humanisme i dybden

Humanisme i djupna

Humanisme er meir enn berre eit livssyn -- det er ein lang intellektuell tradisjon som har forma den vestlege sivilisasjonen. Frå renessansens kunstnarar og tenkjarar til opplysningstidas filosofar og vidare til moderne menneskerettar har humanistiske idear vore drivkrefter bak nokre av dei viktigaste endringane i historia til mennesket.

I dette kapittelet skal vi dykke djupare inn i humanismens røter, sjå korleis han utvikla seg gjennom hundreåra, og forstå korleis han lever i praksis i Noreg i dag gjennom Human-Etisk Forbund og seremoniane deira.

Renessansehumanisme (1300-1600)

Humanismen som intellektuell rørsle byrja i Italia på 1300-talet, i perioden vi kallar renessansen (gjenfødinga). Renessansehumanistane gjenoppdaga den antikke greske og romerske kulturen og sette mennesket i sentrum på ein ny måte.

Kjenneteikn ved renessansehumanismen:
- Mennesket i sentrum: I mellomalderen handla alt om Gud og det hinsidige. Renessansehumanistane vart opptekne av menneskets evner, kreativitet og verdigheit i dette livet.
- Studia humanitatis: Humanistane studerte fag som grammatikk, retorikk, historie, poesi og moralfilosofi -- dei «menneskelege» faga.
- Individualisme: Kvart menneske er unikt og verdifullt. Kunstnarar byrja å signere verka sine og skildre verkelege menneske.
- Kritisk tenking: Humanistane stilte spørsmål ved kyrkja sitt monopol på kunnskap.

Viktige renessansehumanistar:
- Francesco Petrarca (1304-1374) -- blir rekna som humanismens far. Gjenoppdaga antikke tekstar og vektla menneskeleg erfaring.
- Leonardo da Vinci (1452-1519) -- måla «Den vitruvianske mann» som symbol på menneskets fullkommenheit. Var kunstnar, vitskapsmann og oppfinnar.
- Erasmus av Rotterdam (1466-1536) -- nederlandsk tenkjar som forsvarte toleranse og fornuft. Kritiserte kyrkja sitt misbruk, men forblei sjølv religiøs.

Renessansehumanismen var ikkje ateistisk -- dei fleste humanistane var kristne. Men dei opna døra for ein ny måte å tenkje på der mennesket, ikkje berre Gud, var viktig.

Opplysningshumanisme (1600-1800)

Opplysningstida var ein periode der europeiske tenkjarar sette fornuft, vitskap og individuelle rettar i sentrum. Her vart humanismen til ei tydelegare motkraft mot religiøs autoritet.

Sentrale idear i opplysninga:
- Fornuft over tru: Menneskets fornuft, ikkje guddommeleg openberring, er den beste vegen til kunnskap.
- Vitskapleg metode: Observasjon, eksperiment og logikk erstattar tradisjon og autoritet.
- Naturlege rettar: Alle menneske har rettar frå fødselen -- ikkje gjevne av kongar eller kyrkjer.
- Toleranse: Religiøs forfølging er uakseptabel. Menneske må få tru det dei vil.
- Framsteg: Menneskeheita kan bli betre gjennom kunnskap og utdanning.

Viktige opplysningstenkjarar:
- John Locke (1632-1704) -- argumenterte for religiøs toleranse og naturlege rettar (liv, fridom, eigedom).
- Voltaire (1694-1778) -- kjempa for ytringsfridom og religiøs toleranse. Kjend for sitatet: «Eg er ueinig i det du seier, men eg vil forsvare til døden din rett til å seie det.»
- Immanuel Kant (1724-1804) -- formulerte etikk basert på fornuft åleine: «Handle slik at regelen for handlinga di kan bli ei allmenn lov.»

Opplysningsideane fekk enorme konsekvensar: den amerikanske sjølvstendeerklæringa (1776) og den franske revolusjonen (1789) bygde direkte på idear om naturlege rettar og folkestyre.

Frå opplysning til menneskerettar

Humanistiske idear vart grunnlaget for det moderne menneskerettsarbeidet:

FNs verdserklæring om menneskerettane (1948)
Etter andre verdskrigen og Holocaust vedtok FN ei erklæring som slo fast at alle menneske er fødde frie og med like rettar. Erklæringa byggjer direkte på humanistiske prinsipp:

- Artikkel 1: «Alle menneske er fødde frie og med same menneskeverd og menneskerettar.»
- Artikkel 18: Religionsfridom og rett til å skifte religion.
- Artikkel 19: Ytringsfridom.

Den norsk-svenske diplomaten Halvdan Koht og den franske juristen René Cassin var blant dei som utforma erklæringa.

Frå humanisme til rettar:
- Renessansen gav oss ideen om menneskeverdet.
- Opplysningstida gav oss ideen om naturlege rettar.
- 1900-talet gav oss formelle menneskerettar verna av internasjonal lov.

Denne utviklinga viser korleis humanistiske idear gradvis har vorte gjorde om til konkrete rettar som vernar menneske over heile verda.

Human-Etisk Forbund (HEF) i Noreg

Human-Etisk Forbund vart stifta i 1956 av Kristian Horn og er Noregs største organisasjon for ikkje-religiøse livssyn, med over 100 000 medlemmer.

HEFs formål:
- Fremje livssynshumanisme som eit alternativ til religiøse livssyn.
- Arbeide for livssynslikestilling -- at alle religionar og livssyn blir behandla likt av staten.
- Tilby seremoniar som alternativ til religiøse ritual.
- Engasjere seg i menneskerettar, etikk og samfunnsdebatt.

HEFs verdiar:
- Menneskeverd og menneskerettar.
- Demokrati og ytringsfridom.
- Fornuft, vitskap og kritisk tenking.
- Solidaritet med utsette grupper.
- Livssynsfridom -- retten til å tru eller ikkje tru.

HEFs seremoniar:
Ein av dei viktigaste funksjonane til HEF er å tilby humanistiske seremoniar for viktige hendingar i livet:

- Humanistisk namnefest: Markerer at eit barn har vorte født og blir ønskt velkommen. Foreldre og faddrar lovar å støtte barnet. Ikkje religiøst, men likevel høgtideleg.
- Humanistisk konfirmasjon: Det mest kjende tilbodet. Rundt 10 000 ungdommar tek humanistisk konfirmasjon kvart år. Dei følgjer eit førebuingskurs om etikk, menneskerettar og filosofi.
- Humanistisk vigsel: Bryllaup utan religiøst innhald, leidd av ein humanistisk seremonileiar. Juridisk gyldig.
- Humanistisk gravferd: Ein verdig avskjed utan religiøse element. Minneord, musikk og dikt står sentralt.

Humanistisk konfirmasjon er svært populært i Noreg -- omtrent ein av fire 15-åringar vel humanistisk konfirmasjon.

Humanismen i møte med kritikk

Humanismen har også vorte kritisert frå ulike hald:

Religiøs kritikk:
- Humanismen manglar eit transcendent (overskridande) grunnlag for moral. Utan Gud blir alt relativt.
- Humanismen er for optimistisk om menneskets natur -- historia viser at menneske kan vere svært vonde utan religiøse avgrensingar.
- Humanismen tilbyr ikkje trøyst ved døden på same måte som religionar gjer.

Postmoderne kritikk:
- Humanismen er for oppteken av vestlege verdiar og oversér perspektiva til andre kulturar.
- Ideen om «universelle menneskerettar» kan brukast til å påtvinge vestlege verdiar på andre kulturar.
- Humanismens tru på fornuft og framsteg er naiv -- historia viser at «framsteg» også kan føre til øydelegging.

Humanistiske svar:
- Menneskerettar er utvikla i samarbeid med menneske frå mange kulturar -- dei er ikkje berre vestlege.
- Humanismen er ikkje naiv -- han anerkjenner menneskets veikskapar, men meiner at utdanning og etisk refleksjon kan gjere oss betre.
- Humanismen utviklar seg heile tida og tek ny kritikk på alvor.

Denne debatten viser at humanismen, som alle livssyn, må tole kritikk og utfordringar. Det er nettopp slik alle livssyn utviklar seg og blir betre.

Oppsummering

Humanismen har ein lang historie som strekkjer seg frå renessansens gjenoppdaging av antikken, gjennom opplysningstidas vekt på fornuft og rettar, til dagens livssynshumanisme. Humanistiske idear ligg til grunn for menneskerettane og det moderne demokratiet.

I Noreg er Human-Etisk Forbund den viktigaste organisasjonen for livssynshumanisme, med over 100 000 medlemmer. Dei tilbyr seremoniar som humanistisk namnefest, konfirmasjon, vigsel og gravferd. Humanistisk konfirmasjon er svært populært, og rundt ein av fire norske ungdommar vel dette alternativet.

Humanismen er eit dynamisk livssyn som held fram med å utvikle seg i møte med nye utfordringar og ny kritikk. Han representerer ei viktig røyst i det norske livssynsmangfaldet.