5.1 Sekulære livssyn og ateisme

Sekulære livssyn og ateisme

Ikkje alle menneske er religiøse. Gjennom historia har det alltid vore menneske som har stilt spørsmål ved guders eksistens eller avvist religiøs tru heilt. I dag lever vi i eit samfunn der stadig fleire skildrar seg sjølve som ikkje-religiøse. Men kva inneber det eigentleg å ha eit sekulært livssyn?

Eit sekulært livssyn er eit livssyn som ikkje byggjer på tru på guder eller overnaturlege krefter. I staden baserer det seg på fornuft, vitskap og menneskeleg erfaring. Sekulære livssyn kan likevel ha sterke etiske verdiar og gje meining i tilværet -- dei gjer det berre utan å vise til noko guddommeleg.

I dette kapittelet skal vi sjå nærare på dei viktigaste sekulære livssyna: ateisme, agnostisisme, sekularisme og rasjonalisme. Vi skal forstå kva dei inneber, korleis dei skil seg frå kvarandre, og kvifor dei har vorte stadig meir utbreidde i moderne samfunn.

Ateismens historie

Ateisme er ikkje noko nytt fenomen. Allereie i antikkens Hellas fanst det filosofar som stilte spørsmål ved gudane:

- Demokrit (ca. 460-370 f.Kr.) meinte at alt besto av atom og at det ikkje fanst overnaturlege krefter.
- Epikur (341-270 f.Kr.) meinte at gudane ikkje brydde seg om menneska, og at vi burde søkje lukke i dette livet.

Gjennom mellomalderen var det farleg å vere ope ateistisk i Europa -- det kunne straffast med døden. Men under opplysningstida på 1700-talet byrja fleire å utfordre religiøs autoritet:

- Denis Diderot og Baron d'Holbach i Frankrike argumenterte ope for ateisme.
- David Hume i Skottland stilte kritiske spørsmål ved argument for Guds eksistens.

På 1800-talet vart ateismen meir utbreidd. Karl Marx kalla religion for «folkets opium», og Friedrich Nietzsche erklærte at «Gud er død» -- han meinte at trua på Gud hadde mista krafta si i det moderne samfunnet.

I dag er ateisme svært utbreidd i land som Noreg, Sverige, Danmark, Tsjekkia og Japan. Ifølgje undersøkingar skildrar rundt 30-40 prosent av nordmenn seg som ikkje-truande.

Sekularisme -- religion og stat

Medan ateisme og agnostisisme handlar om personleg tru, handlar sekularisme om korleis samfunnet bør organiserast.

Sekularisme er prinsippet om at staten og offentlege institusjonar bør vere uavhengige av religion. Det tyder:

- Ingen statsreligion: Staten skal ikkje favorisere éin religion framfor andre.
- Religionsfridom: Alle skal ha fridom til å tru eller ikkje tru.
- Nøytrale lover: Lovene skal ikkje baserast på religiøse tekstar, men på fornuft og menneskerettar.
- Religionens plass: Religion er ei privatsak, ikkje noko staten skal styre.

Sekularisme tyder ikkje at ein er mot religion. Ein sekulær stat vernar alle religionar likt. Mange religiøse menneske støttar sekularisme fordi det vernar deira eigen trusfridom.

Eksempel på sekulære statar:
- Frankrike har streng sekularisme (laïcité) -- religiøse symbol er forbodne i offentlege skular.
- USA har grunnlovsfesta skilje mellom kyrkje og stat, men religion spelar likevel ei stor rolle i politikken.
- Noreg hadde statskyrkje fram til 2012, men har i dag ei meir sekulær ordning der kyrkja er sjølvstendig.

Sekularisering er prosessen der religion får mindre innverknad i samfunnet over tid. I Noreg ser vi dette ved at færre går i kyrkja, færre døyper barna sine, og fleire melder seg ut av Den norske kyrkja.

Rasjonalisme -- fornufta i sentrum

Rasjonalisme er ein filosofisk tradisjon som set fornufta i sentrum for all kunnskap og etikk. Rasjonalistar meiner at:

- Fornuft er den viktigaste kjelda til kunnskap -- vi bør bruke logikk og kritisk tenking framfor å stole blindt på tradisjonar eller autoritetar.
- Påstandar må grunngjevast -- ein bør ha gode grunnar for det ein trur, og vere villig til å endre meining når ein møter betre argument.
- Vitskap er den beste metoden for å forstå verda -- den systematiske, etterprøvbare undersøkinga av verkelegheita.

Rasjonalisme er nært knytt til skeptisisme -- det å stille kritiske spørsmål og krevje bevis før ein aksepterer påstandar. Ein rasjonalist vil til dømes spørje: «Kva bevis finst for denne påstanden?» og «Kan dette forklarast på ein enklare måte?»

I praksis tyder rasjonalisme at ein prøver å ta avgjerder basert på fakta og logikk, ikkje kjensler, fordommar eller overtru. Det gjeld både i kvardagen (skal eg vaksinere meg?) og i store samfunnsspørsmål (korleis bør vi handtere klimaendringar?).

Utfordringar og kritikk av sekulære livssyn

Sekulære livssyn møter også kritikk og utfordringar:

Frå religiøst hald:
- Utan Gud manglar moralen eit fast grunnlag -- kva er rett og gale dersom det ikkje finst nokon absolutt standard?
- Livet mistar meining utan noko som er større enn mennesket.
- Vitskapen kan ikkje svare på alle spørsmål -- spesielt ikkje om meining, kjærleik og skjønnheit.

Sekulære svar på kritikken:
- Moral kan grunngjevast i empati, fornuft og konsekvenstenking -- vi treng ikkje ein gud for å vite at det er gale å skade andre.
- Meining blir skapt av menneska sjølve, gjennom relasjonar, arbeid, kunst og engasjement.
- Vitskapen svarar ikkje på alt, men han er den beste metoden vi har for å forstå den fysiske verda.

Interne utfordringar:
- Nihilisme er standpunktet om at ingenting har meining -- nokre meiner at ateisme fører til nihilisme, men dei fleste ateistar er ueinige.
- Det kan vere vanskeleg å finne fellesskap utan religiøse ritual og tradisjonar.
- I krisetider saknar nokre den trøysta som religion kan gje.

Det er viktig å forstå at sekulære livssyn er mangfaldige. Ikkje alle ateistar tenkjer likt, og det finst mange ulike måtar å leve eit ikkje-religiøst liv på.

Noreg er eitt av verdas mest sekulære land. Nokre fakta:

- Ca. 30-40 % av nordmenn seier dei ikkje trur på Gud.
- Human-Etisk Forbund har over 100 000 medlemmer og tilbyr humanistisk konfirmasjon.
- Noreg hadde statskyrkje fram til 2012.
- Færre enn 5 % av folkesetnaden går jamleg i gudsteneste.
- Likevel feirar dei fleste nordmenn jul og konfirmasjon -- tradisjonane lever vidare sjølv om den religiøse trua minkar.

Dette viser at sekularisering ikkje nødvendigvis tyder at alle blir ateistar. Mange lever i ein «mellomposisjon» der dei ikkje er aktivt religiøse, men heller ikkje aktivt ateistiske.

Oppsummering

Sekulære livssyn er livssyn som ikkje byggjer på tru på guder eller overnaturlege krefter. Dei viktigaste er:

- Ateisme -- standpunktet om at det ikkje finst nokon gud.
- Agnostisisme -- standpunktet om at vi ikkje kan vite om det finst nokon gud.
- Sekularisme -- prinsippet om at staten bør vere uavhengig av religion.
- Rasjonalisme -- filosofien om at fornuft og vitskap er dei beste verktøya for å forstå verda.

Desse livssyna har djupe historiske røter, men har vorte stadig meir utbreidde i moderne tid. I Noreg er sekulære livssyn svært utbreidde, og landet er eitt av verdas mest sekulariserte. Sekulære livssyn gjev meining og etiske retningslinjer utan å vise til noko guddommeleg -- dei baserer seg i staden på fornuft, empati og menneskeleg erfaring.