4.5 Etiske ideer i religionene

Etiske idear i religionane

Alle store religionar har etiske læresetningar om korleis vi bør leve.
Overraskande nok har dei mykje til felles -- spesielt idéen om at vi bør
handsame andre slik vi sjølve vil bli handsama. Men dei har også viktige
skilnader. I dette kapitlet samanliknar vi etiske idear frå nokre av
verdas mest innflytelsesrike religiøse skikkelsar.

Den gylne regel

Den gylne regel -- å handsame andre slik du sjølv vil bli handsama --
finst i nesten alle religiøse og etiske tradisjonar. Dette er kanskje
verdas mest universelle etiske prinsipp.

Kristendom (Jesus):
"Alt de vil at andre skal gjere mot dykk, det skal også de gjere mot dei."
(Matteus 7:12)

Islam (Muhammad):
"Ingen av dykk er ein sann truande før han ønskjer for sin bror det han
ønskjer for seg sjølv." (Hadith, al-Bukhari)

Buddhisme (Buddha):
"Set deg ikkje i ein posisjon der du skader andre. Lik du sjølv ikkje smerte,
lik andre det heller ikkje." (Dhammapada)

Hinduisme:
"Dette er summen av all plikt: Gjer ikkje mot andre det som ville volde
deg smerte om det vart gjort mot deg." (Mahabharata 5:1517)

Konfucianisme (Konfucius):
"Gjer ikkje mot andre det du ikkje ønskjer gjort mot deg sjølv."
(Analektene 15:23)

Sikhisme (Guru Nanak):
"Handsam andre slik du vil at dei skal handsame deg."
(Guru Granth Sahib)

Jødedom (Rabbi Hillel):
"Det du hatar, gjer ikkje mot din neste. Det er heile Toraen."
(Talmud, Shabbat 31a)

Det er verdt å merke seg at nokre formuleringar er positive ("Gjer mot andre...")
og andre er negative ("Gjer IKKJE mot andre..."). Begge uttrykkjer
den same grunnidéen, men den positive versjonen kan seiast å krevje meir:
du skal aktivt gjere godt, ikkje berre unngå å gjere vondt.

Etikken til Jesus

Jesus frå Nasaret (ca. 4 f.Kr. - ca. 30 e.Kr.) er den sentrale
skikkelsen i kristendommen. Den etiske læra hans har forma vestleg kultur i
2000 år.

Nestekjærleik:
- "Du skal elske din neste som deg sjølv" -- det nest viktigaste bodet
- Den barmhjertige samaritanen: Nesten din er alle som treng hjelp,
uansett bakgrunn
- Kjærleiken kjenner ingen grenser -- han gjeld alle

Tilgjeving:
- "Tilgi dei, for dei veit ikkje kva dei gjer" (på krossen)
- Peter spør: Kor mange gonger skal eg tilgi? Jesus svarar:
"Ikkje sju gonger, men sytti gonger sju gonger" (uavgrensa)
- Tilgjeving er ikkje berre for den andre si skuld -- det frigjer også
den som tilgir

Fiendekjærleik:
- "Elsk fiendane dykkar og be for dei som forfølgjer dykk" (Matteus 5:44)
- Dette var radikalt: Å elske vener er lett, men fiendane?
- Jesus utfordra hemnkulturen i si tid

Dei svake og utstøytte:
- Jesus omgjekk menneske som samfunnet forakta: tollarar, prostituerte,
spedalske, fattige
- Bergpreika: "Sæle er dei fattige i ånda", "Sæle er dei som
hungrar og tørstar etter rettferd"
- Kristen etikk har ein sterk tradisjon for omsorg for dei svakaste

Etikken til Muhammad

Profeten Muhammad (ca. 570-632 e.Kr.) er den siste profeten i islam.
Den etiske læra hans er sentral i livet til muslimar.

Rettferd (adl):
- "Ver rettferdige, for rettferd er nærast gudsfrykt" (Koranen 5:8)
- Rettferd gjeld alle -- også fiendar
- Islam legg vekt på sosial rettferd: fordeling av rikdom, omsorg
for fattige

Barmhjertigheit (rahma):
- Koranen startar nesten kvar sure med: "I namnet til den barmhjertige og
nåderike Gud"
- Muhammad skal ha sagt: "Allah er barmhjertig mot dei som viser
barmhjertigheit. Vis barmhjertigheit mot dei som er på jorda, så
vil Han i himmelen vise barmhjertigheit mot dykk."

Zakat -- sosial omsorg:
- 2,5 % av formuen vert gitt til fattige -- ei religiøs plikt
- Ei av dei fem søylene i islam
- Uttrykkjer idéen om at rikdom er eit ansvar, ikkje berre ein rett

Umma -- ansvaret til fellesskapet:
- Det muslimske fellesskapet (umma) har ansvar for kvarandre
- "Den som legg seg mett medan grannen er svolten, er ikkje ein av oss"
- Omsorg for svake, sjuke, foreldrelause og eldre er ei plikt

Respekt for skaparverket:
- Menneske er "forvaltarar" (khalifah) av jorda
- Unødvendig øydelegging av natur og dyr er forbode
- Dyremishandling vert fordømd i hadith-tradisjonen

Etikken til Buddha

Siddharta Gautama (Buddha) (ca. 563-483 f.Kr.) utvikla ein etikk
basert på medkjensle og praktisk innsikt.

Ahimsa -- ikkje-skade:
- Det første og viktigaste etiske prinsippet: Ikkje skade noko levande vesen
- Gjeld menneske, dyr og all natur
- Ikkje berre å unngå vald, men å aktivt fremje fred

Karuna -- medkjensle:
- Djup omsorg for alle levande vesen
- Metta (kjærleiksfull venlegheit): Å ønske alle lukke
- Bodhisattva-idealet: Å arbeide for fridommen til alle vesen

Middelvegen:
- Buddha avviste både luksus og streng askese
- Middelvegen: balanse i alt
- Ikkje for mykje og ikkje for lite -- men den rette balansen

Den åttefaldige vegen (etikkdelen):
- Riktig tale: Ikkje lyge, sladre eller bruke harde ord
- Riktig handling: Ikkje drepe, stele eller misbruke andre
- Riktig livsførsel: Tene til livets opphald utan å skade andre

Etikken til Buddha i praksis:
- Engasjert buddhisme (Thich Nhat Hanh): Fred, miljøvern, sosial rettferd
- Dalai Lama: "Min religion er venlegheit"
- Buddhistisk etikk er ofte pragmatisk og situasjonstilpassa

Etikken til Konfucius

Konfucius (Kong Fuzi) (551-479 f.Kr.) var ein kinesisk tenkjar
hvis etikk har forma aust-asiatisk kultur i over 2500 år.

Ren -- medmenneskelegheit:
- Det viktigaste omgrepet i konfucianismen
- Tyder medmenneskelegheit, godheit eller velvilje
- Å handsame alle med respekt og omsorg
- "Er ren langt borte? Ønskjer eg ren, og han er her."

Li -- ritual og skikkar:
- Riktig framferd i sosiale samanhengar
- Respekt for tradisjonar og samfunnets reglar
- Ikkje blind lydnad, men medviten respekt

Xiao -- barnehengivenheit:
- Respekt og omsorg for foreldra er ein kjerneverdi
- Grunnlaget for all annan moral: Kan du ikkje respektere dine
foreldre, kan du ikkje respektere andre
- Strekkjer seg til respekt for eldre generelt

Junzi -- den edlaste personen:
- Idealet til Konfucius: Den som dyrkar dygdene og lever rettferdig
- Ikkje basert på fødsel eller status, men på karakter
- Junzi er modig, rettferdig, vis og human

Konfucius og Aristoteles:
Det er slåande likskapar mellom dygdsetikken til Konfucius og Aristoteles:
- Begge legg vekt på karakter og dygder
- Begge meiner dygder vert lærte gjennom praksis
- Begge ser middelvegen som ideal
- Begge meiner førebilete er viktige for moralsk utvikling

Kva har religionane til felles?

Når vi samanliknar etiske idear frå ulike religionar, finn vi
overraskande mange likskapar:

Felles verdiar:

- Dyr og natur: Buddhismen og hinduismen har sterkast tradisjon for

dyrevern. Islam og kristendom fokuserer meir på mennesket, men har
også forvaltaransvar.
- Tilgjeving vs. rettferd: Kristendommen legg sterkast vekt på ubetinga
tilgjeving. Islam balanserer barmhjertigheit og rettferd.
Kva kan vi lære?
At så mange ulike tradisjonar har kome fram til liknande etiske
prinsipp, tyder på at det finst nokre grunnleggjande moralske innsikter
som er felles for menneske på tvers av kulturar. Den gylne regel er
kanskje det beste dømet.

Oppsummering

Etiske idear i religionane:

- Den gylne regel finst i nesten alle religionar: Handsam andre slik
du sjølv vil bli handsama
- Jesus: Nestekjærleik, tilgjeving, fiendekjærleik, omsorg for dei svake
- Muhammad: Rettferd, barmhjertigheit, zakat, ansvaret til fellesskapet
- Buddha: Ahimsa (ikkje-skade), medkjensle, middelvegen, den åttefaldige vegen
- Konfucius: Medmenneskelegheit (ren), respekt, barnehengivenheit, den edle personen
- Religionane har mykje til felles, men også viktige skilnader
- Fellestrekka tyder på at nokre moralske innsikter er universelle