3.1 Hinduismens mangfold

Mangfaldet i hinduismen

Hinduismen er ein av dei eldste religionane i verda, med røter over 4000 år tilbake.
Med over ein milliard tilhengjarar er han den tredje største religionen i verda. Men
hiduismen er ikkje éin einsarta religion -- han er eit mangfald av retningar,
filosofiar og praksisar. I dette kapittelet dykkar vi djupare inn i dette mangfaldet.

Bhakti: Kjærleik til Gud

Bhakti tyder hengivenheit eller kjærleik, og bhakti-tradisjonen er den mest utbreidde
forma for hinduisme i dag. Han handlar om å elske og hengje seg til ein personleg gud.

Kva kjenneteiknar bhakti?
- Eit djupt, personleg forhold til éin bestemt guddom
- Tilbeding gjennom bøn, song (bhajans) og ritual
- Alle kan delta -- uavhengig av kaste, kjønn eller utdanning
- Kjensler og kjærleik er viktigare enn kunnskap

Døme på bhakti-tradisjonar:
- Vaishnavisme: Hengivenheit til Vishnu eller avatarane hans (Krishna, Rama)
- Shaivisme: Hengivenheit til Shiva
- Shaktisme: Hengivenheit til den store gudinna (Devi/Durga/Kali)

Bhakti-rørsla voks fram i mellomalderen og utfordra kastesystemet ved å seie
at alle menneske, uansett bakgrunn, kunne nå Gud gjennom kjærleik.

Yoga: Kropp, sinn og ånd

I Vesten tenkjer mange på yoga som fysiske øvingar og tøying. Men i hinduismen er
yoga eit heilt system for åndeleg utvikling.

Ordet yoga tyder "å foreine" -- det handlar om å foreine det individuelle sjølvet
(atman) med det universelle (Brahman).

Dei klassiske yoga-vegane:

- Hatha yoga: Fysiske øvingar (asanaer) og pusteøvingar (pranayama).
Dette er det dei fleste i Vesten kjenner som yoga.
- Raja yoga: Meditasjon og mental disiplin. Bygd på Patanjalis yoga-sutraer
(ca. 200 f.Kr.) som skildrar åtte trinn til oppvakning.
- Karma yoga: Ueigennyttig handling utan å tenkje på løn.
- Jnana yoga: Vegen gjennom kunnskap og filosofisk innsikt.
- Bhakti yoga: Vegen gjennom kjærleik og hengivenheit.

Patanjalis åtte trinn:
1. Yama -- etiske levereglar (ikkje skade, sannferd)
2. Niyama -- personleg disiplin (reinleik, tilfredsheit)
3. Asana -- kroppsstillingar
4. Pranayama -- pusteøvingar
5. Pratyahara -- tilbaketrekking av sansane
6. Dharana -- konsentrasjon
7. Dhyana -- meditasjon
8. Samadhi -- djup åndeleg foreining

Vedanta: Den djupaste kunnskapen

Vedanta tyder "slutten av Vedaene" og viser til Upanishadene, dei filosofiske
tekstane som avsluttar dei heilage Vedaene. Vedanta er den viktigaste filosofiske
retninga innan hinduismen.

Grunnleggjande idear i Vedanta:

- Brahman: Den ytste røyndomen -- alt som finst er uttrykk for Brahman
- Atman: Det individuelle sjølvet eller sjela
- Maya: Illusjon -- den materielle verda er ikkje den djupaste røyndomen
- Moksha: Frigjering -- å innsjå at atman og Brahman er eitt

Tre hovudretningar innan Vedanta:

1. Advaita Vedanta (Shankara, ca. 800 e.Kr.): Det finst berre éin røyndom
(Brahman). Alt anna er illusjon (maya). Atman og Brahman er identiske.
"Tat tvam asi" -- "Det er du."

2. Vishishtadvaita (Ramanuja, ca. 1100 e.Kr.): Gud og verda er ulike,
men verda er ein del av Gud, slik kroppen er ein del av ein person.

3. Dvaita (Madhva, ca. 1200 e.Kr.): Gud og verda er grunnleggjande ulike.
Sjela er avhengig av Gud, men ikkje identisk med Gud.

Kastesystemet

Kastesystemet (varna-systemet) har i tusenvis av år delt det indiske samfunnet
i sosiale grupper:

Dei fire tradisjonelle varnaane:
1. Brahminar -- prestar og lærde
2. Kshatriyaar -- krigarar og herskarar
3. Vaishyaar -- handelsmenn og bønder
4. Shudraar -- tenarar og arbeidarar

Utanfor dette systemet stod dalitane ("dei urørlege") som utførte dei
lågaste oppgåvene i samfunnet.

Kritikk og reform

Kastesystemet har vorte kraftig kritisert, også innanfor hinduismen sjølv:

Bhakti-rørsla (frå 600-talet e.Kr.):
- Hevda at alle er like for Gud
- Poetar og helgenar frå lågare kastar vart æra
- Utfordra monopolet til brahminane på religion

Mahatma Gandhi (1869-1948):
- Kalla dalitane for "harijans" (Guds barn)
- Kjempa for rettane til dalitane
- Såg kastesystemet som ei forvrenging av hinduismen

B.R. Ambedkar (1891-1956):
- Sjølv dalit og den fyrste justisministeren i India
- Skreiv grunnlova i India med forbod mot kastediskriminering
- Konverterte til buddhismen i protest mot kastesystemet

I dag:
- Kastediskriminering er forbode ved lov i India
- Kvoteringsordningar for dalitar i utdanning og arbeid
- Men i praksis lever kastetenkinga vidare mange stader
- Reformrørsler held fram med å kjempe for likskap

Eit mangfald av praksisar

Hinduismen kan sjå heilt ulik ut avhengig av kvar i India ein er, og
kva tradisjon ein følgjer:

Tempeltilbeding: Prestar utfører daglege ritual (puja) i templa.
Dei truande ber med seg blomar, frukt og røykjelse som offer.

Pilegrimsreiser: Millionar av hinduar reiser til heilage stader som
Varanasi, Haridwar og Rishikesh for å bade i heilage elvar og vitje tempel.

Festivalar: Diwali (lysfestivalen), Holi (fargefestivalen), Navaratri
(ni netter for gudinnene) og Ganesh Chaturthi samlar hinduar til feiring.

Askese: Nokre hinduar lever som sanyasin (munkar) og gjev opp materielle
gode for å søkje åndeleg frigjering.

Familieritual: Fødsel, namngjeving, innviing, ekteskap og død vert markerte
med eigne ritual (samskaraer).

Hinduisme i Noreg:
Det finst fleire hinduistiske tempel i Noreg, mellom anna i Oslo og Drammen.
Norske hinduar feirar festivalar som Diwali og Holi, og mange held fast ved
tradisjonelle ritual heime. Hinduismen i Noreg er prega av mangfald, med
truande frå ulike retningar og tradisjonar.

Oppsummering: Mangfaldet i hinduismen

Hinduismen er ikkje éin einskild religion, men eit mangfald av tradisjonar, filosofiar
og praksisar:

- Bhakti byr på ein veg gjennom kjærleik og hengivenheit til ein personleg gud
- Yoga er eit heilskapleg system for åndeleg utvikling -- ikkje berre fysiske øvingar
- Vedanta er den djupaste filosofien i hinduismen om Brahman, atman og moksha
- Kastesystemet har prega hinduistisk samfunn i tusenvis av år, men reformrørsler
kjempar for likskap
- Hinduismen lever vidare som ein mangfaldig og levande tradisjon -- også i Noreg