2.4 Islam, kjønn og seksualitet

Islam, kjønn og seksualitet

Få tema er meir debatterte -- både innanfor islam og i offentlegheita -- enn spørsmål om kjønn og seksualitet. Er islam ein patriarkalsk religion som undertrykkjer kvinner? Eller kan islam forståast som ein religion som fremjar likeverd? Er hijab eit teikn på undertrykking eller fridom? Kva seier islam om homofili?

Som med dei fleste store spørsmål i religion finst det ikkje eitt svar. Muslimar har svært ulike oppfatningar, frå konservative tolkingar som vektlegg komplementariteten til kjønna, til progressive lesingar som argumenterer for full likestilling. I dette kapittelet presenterer vi ulike perspektiv sakleg og respektfullt.

Kjønnsroller i islamsk tradisjon

Koranen slår fast at menn og kvinner er skapte av den same sjela (4,1) og er likeverdige for Gud: «Den som gjer godt, mann eller kvinne, og er truande -- dei skal gå inn i Paradiset» (4,124). Men Koranen inneheld òg vers som har vorte tolka ulikt når det gjeld kjønnsroller.

Tradisjonelt/konservativt syn: Mange muslimar meiner at Koranen og hadith fastset komplementære roller for menn og kvinner. Mannen har ansvar for å forsørgje familien og verne kvinna, medan kvinna har ei sentral rolle i heimen og i oppsedinga av barn. Dei viser til vers 4,34 i Koranen: «Menn er forsørgjarane til kvinner» og til at Muhammad tydeleg definerte rollene til menn og kvinner. Ifølgje dette synet er det ikkje snakk om ulikskap i verdi, men om ulike, gjensidig utfyllande oppgåver.

Progressivt/feministisk syn: Andre muslimar meiner at dei patriarkalske elementa i islamsk tradisjon speglar 600-talets arabiske kultur, ikkje det tidlause bodskapet i islam. Dei peikar på at:
- Muhammad sjølv forbetra rettane til kvinner radikalt for si tid: kvinner fekk arverett, rett til eigedom og rett til skilsmisse -- rettar som europeiske kvinner først fekk mange hundre år seinare
- Koranen understrekar likeverd mellom kjønna på mange stader
- Mange patriarkalske praksisar (som tvangsekteskap eller «æresdrap») er kulturelle, ikkje religiøse, og har ingen støtte i Koranen
- Feministiske teologar som Amina Wadud, Asma Barlas og Fatima Mernissi les Koranen med vekt på likeverd og rettferd

Kvinner i islamsk historie: Det er viktig å vite at kvinner har spelt viktige roller gjennom islamsk historie. Khadija, den første kona til Muhammad, var ei velståande forretningskvinne. Aisha var ei viktig kjelde til hadith og religiøs autoritet. Fatima, dottera til Muhammad, er høgt æra i alle islamske tradisjonar. I vår tid er kvinner leiarar, teologar, aktivistar og statsleiarar i muslimske land.

Hijab-debatten

Hijab (hovudslør) er det mest synlege og debatterte symbolet i diskusjonen om islam og kjønn. Debatten har mange lag og handlar om religion, personleg fridom, identitet, feminisme og politikk.

Religiøs grunngjeving: Dei fleste islamske lærde meiner at Koranen pålegg kvinner å kle seg beskjedent og dekkje håret, basert på vers 24,31 og 33,59. Men det er usemje om nøyaktig kva som vert kravd -- nokre meiner at hijab er ei plikt, andre meiner det er ei tilråding, og nokre meiner at det vesentlege er beskjedenheit, ikkje eit bestemt plagg.

Kvinner som ber hijab frivillig oppgjev ulike grunnar:
- Religiøs overtyding -- dei meiner det er viljen til Gud
- Identitet -- hijaben viser at dei er muslimar og stolte av det
- Beskjedenheit -- dei vel å ikkje la utsjånaden definere dei
- Fellesskap -- det knyter dei til eit globalt muslimsk systerskap
- Aktivisme -- nokre ber hijab som eit bevisst val mot vestleg press

Kvinner som vel bort hijab gjer det òg av ulike grunnar:
- Dei meiner at Koranen ikkje pålegg hijab som plikt
- Dei opplever at hijab avgrensar fridomen deira
- Dei meiner at tru er ei indre sak, ikkje noko som treng ytre teikn
- Dei har opplevd press eller tvang til å bere hijab

Tvangsaspektet: Det er viktig å erkjenne at nokre kvinner vert tvinga til å bere hijab (av familiar, lokalsamfunn eller statar som Iran og Taliban-styrte Afghanistan), medan andre vert tvinga til å ta den av (som i Frankrike, der hijab er forbode i offentlege skular). Begge former for tvang er problematiske frå eit menneskerettsperspektiv.

Den norske debatten: I Noreg har hijab-debatten handla om hijab i politiet, blant dommarar, i skulen og i konkurranseidrett. Hovudprinsippet i norsk lovgjeving er at alle har rett til å bere religiøse plagg, men det kan finnast avgrensingar i spesifikke yrke.

Ekteskap og familie

Ekteskapet (nikah) har ein sentral plass i islamsk tradisjon. Muhammad sa ifølgje hadith at ekteskapet er «halve religionen».

Tydinga av ekteskapet: I islam er ekteskapet ein kontrakt (aqd) mellom to partar, ikkje eit sakrament slik som i katolsk kristendom. Kontrakten inneheld vilkår som bruddgåve (mahr) frå mannen til kvinna, som er eigedomen hennar.

Tradisjonelt syn på ekteskap:
- Ekteskapet er mellom mann og kvinne
- Mannen er overhovudet og forsørgjaren i familien
- Kvinna har rett til mahr, underhald, respekt og sin eigen eigedom
- Skilsmisse er tillate, men vert rekna som det mest motbydelege av det tillatne (ifølgje hadith)
- Mannen har ifølgje tradisjonell tolking enklare tilgang til skilsmisse enn kvinna

Moderne utvikling:
- Mange muslimske land har reformert ekteskapslover for å gje kvinner fleire rettar
- Marokko innførte i 2004 ei reformert familielov (Mudawwana) som gav kvinner rett til å ta ut skilsmisse, sette 18 år som minimum ekteskapsalder, og avgrensa polygami
- Tyrkia avskaffa polygami alt i 1926 under Atatürk
- I vestlege land giftar muslimar seg etter både islamsk og sivil lov

Polygami: Koranen tillèt ein mann å ha inntil fire koner (4,3), men stiller strenge krav om rettferd: «Men om de fryktar at de ikkje kan handsame dei rettferdig, så nøy dykk med éi.» Nokre meiner dette i praksis er eit forbod, fordi ingen mann kan handsame fleire koner heilt rettferdig. Polygami er forbode ved lov i dei fleste vestlege land og i nokre muslimske land (som Tyrkia og Tunisia).

Tvangsekteskap vs. arrangert ekteskap: Det er eit viktig skilje mellom arrangert ekteskap (der familien føreslår ein partnar, men begge partar samtykkjer frivillig) og tvangsekteskap (der ein eller begge partar vert tvinga). Tvangsekteskap er forbode i islam -- profeten Muhammad sa at ei kvinne ikkje kan giftast bort utan samtykket hennar. Tvangsekteskap er òg ulovleg i Noreg og dei fleste land.

Islam og homofili

Spørsmålet om homofili er eitt av dei mest sensitive tema i islamsk diskurs. I likskap med kristendomen finst det ulike syn, men det konservative synet er meir dominerande enn i mange vestlege kyrkjer.

Tradisjonelt/konservativt syn: Det store fleirtalet av islamske lærde meiner at homoseksuell praksis er forbode (haram) i islam. Dei viser til historia om Lot (Lut) i Koranen (7,80--84 og 26,165--166), der folket til Lot vert straffa for handlingane sine. Klassisk islamsk rettslære forbyr homoseksuelle handlingar, og fleire muslimske land har lovforbod mot homofili -- i nokre tilfelle med strenge straffer.

Progressive tolkingar: Eit veksande tal muslimske tenkjarar utfordrar det tradisjonelle synet. Dei argumenterer for at:
- Historia om Lot handlar om valdtekt, gjestfridomskrenking og overgrep, ikkje om kjærleik mellom samtykkjande vaksne
- Omgrepet «seksuell legning» var ukjent i klassisk islam, og lova rettar seg mot handlingar, ikkje identitet
- Dei overordna verdiane i Koranen om miskunn, rettferd og respekt for menneskeleg verdigheit støttar aksept
- Organisasjonar som Muslims for Progressive Values og skeive muslimske grupper arbeider for inkludering

Mellomposisjonar: Nokre islamske lærde skil mellom å ha homofile kjensler (som ikkje er syndig i seg sjølv) og å handle på dei. Andre argumenterer for at privatliv bør respekterast og at staten ikkje bør blande seg inn i soveromma til menneske.

Levd røynd: Mange homofile, lesbiske og skeive muslimar opplever eit vanskeleg krysspress mellom trua si og identiteten sin. Nokre forlèt islam, medan andre finn måtar å foreine trua og legninga si på. Skeive muslimske støttegrupper finst i mange vestlege land.

Viktig: Uavhengig av teologisk standpunkt er det brei semje om at muslimar -- som alle andre -- bør handsame alle menneske med respekt og verdigheit. Forfølging, vald og hatefulle ytringar mot LHBT+-personar er uakseptabelt.

Oppsummering

Spørsmål om kjønn og seksualitet vert debatterte intenst innanfor islam. Det finst eit breitt spekter av syn: frå konservative tolkingar som vektlegg komplementære kjønnsroller, til progressive tolkingar som argumenterer for full likestilling.

Hijab-debatten har mange lag -- religiøse, identitetsmessige og politiske. Det er avgjerande å lytte til muslimske kvinner sjølve og respektere at dei har ulike syn og ulike val.

Ekteskapet har ein sentral plass i islamsk tradisjon. Det er eit viktig skilje mellom arrangert ekteskap (frivillig samtykke) og tvangsekteskap (forbode i islam). Mange muslimske land har reformert ekteskapslover for å gje kvinner fleire rettar.

Når det gjeld homofili, dominerer eit konservativt syn blant islamske lærde, men progressive tolkingar veks. Mange skeive muslimar finn måtar å foreine trua og identiteten sin på.

Islamsk feminisme argumenterer for likestilling med utgangspunkt i Koranen og islamsk tradisjon, og viser at det er mogleg å kjempe for rettar innanfor ei religiøs ramme.