1.3 Kristne bevegelser og retninger i dag

Kristne rørsler og retningar i dag

Kristendommen er ingen einsarta religion. Med over 2,4 milliardar tilhengjarar finst det eit enormt mangfald av kyrkjesamfunn, rørsler og tradisjonar. Nokre kyrkjer har eksistert i nesten 2000 år, medan andre har oppstått dei siste hundre åra. Nokre er strengt hierarkiske med biskopar og pavar, medan andre er laust organiserte lokale kyrkjelydar.

I dette kapittelet skal vi sjå nærare på nokre av dei viktigaste kristne rørslene og retningane i dag -- frå den raskt veksande pinserørsla til evangelikale kyrkjer, frikyrkjer og dei uavhengige kyrkjene som veks fram i det globale sør.

Pinserørsla

Pinserørsla er den kristne retninga som har vakse raskast dei siste hundre åra. Frå ein nøktern start i Los Angeles i 1906 har ho spreidd seg til alle hjørne av verda.

Azusa Street-vekkinga (1906): Starten på pinserørsla blir knytt til ein serie møte i ein gammal lagerbygning på Azusa Street i Los Angeles, leidd av den afroamerikanske forkynnaren William J. Seymour. Deltakarane rapporterte om tungetale, helbredingar og sterke åndelege opplevingar. Nyhenda spreidde seg raskt, og folk strøymde til frå heile verda.

Kva kjenneteiknar pinserørsla?
- Andsdåp: Pinsevenner meiner at kristne kan oppleve ei særskild fylde av Den heilage ande, ofte følgd av tungetale
- Åndelege gåver: Tungetale, profeti, helbreding ved bøn og andre karismer
- Emosjonell tilbeding: Livlege gudstenester med lovsong, klapping, dans og spontan bøn
- Personleg omvending: Vekt på ei personleg avgjerd om å følgje Jesus
- Bibeltruskap: Bibelen blir lesen bokstavleg og rekna som det ufeilbarlege ordet til Gud

Pinserørsla i Noreg: Pinserørsla kom til Noreg tidleg på 1900-talet og blei ei av dei viktigaste frikyrkjelege rørslene. Den største pinsekyrkjelyden i Noreg er Filadelfia Oslo. Pinserørsla driv også misjonsverksemd, bibelskule og humanitært arbeid.

Ulike former: Pinserørsla er ikkje eitt kyrkjesamfunn, men ei mangfaldig rørsle. Ho omfattar alt frå klassiske pinsekyrkjelydar til nyare karismatiske kyrkjer, megakyrkjer i Afrika og Latin-Amerika, og karismatisk fornying innanfor katolske og protestantiske kyrkjer.

Evangelikale rørsler

Evangelikalisme er ei av dei mest innverknadsrike kristne rørslene i verda. Ho er ikkje eitt kyrkjesamfunn, men ei tverrkyrkjeleg rørsle som finst innanfor mange ulike protestantiske tradisjonar.

Kjenneteikn ved evangelikale kristne:
- Autoriteten til Bibelen: Bibelen er ordet til Gud og den øvste rettesnora for tru og liv
- Personleg omvending: Kvar enkelt må ta eit medvite val om å følgje Jesus («å bli frelst» eller «fødd på nytt»)
- Sentraliteten til krossen: Døden til Jesus på krossen for syndene til menneska er kjernen i evangeliet
- Aktiv evangelisering: Kristne har ei plikt til å dele trua med andre

Evangelikale i USA: I USA utgjer evangelikale kristne ei stor og politisk innverknadsrik gruppe. Rundt 25 % av amerikanarane identifiserer seg som evangelikale. Dei har vore viktige i politiske debattar om abort, ekteskap, skuleundervisning og utanrikspolitikk. Megakyrkjer med tusenvis av medlemmer og TV-pastorar er typiske trekk.

Evangelikale rørsler globalt: I Latin-Amerika har evangelikale og pinsekarismatiske kyrkjer vakse enormt og utfordrar den tradisjonelle katolske dominansen. I Sør-Korea er evangelikale kyrkjer blant dei største i verda. I Afrika veks evangelikale og pinsekarismatiske kyrkjelydar raskt.

Kritikk: Evangelikale rørsler har blitt kritiserte for kulturimperialisme (å eksportere amerikansk kultur saman med kristendommen), for politisk konservatisme som kan vere ekskluderande, og for det nokre kallar «velstandsteologi» -- ideen om at Gud løner tru med materiell rikdom.

Billy Graham og den evangelikale rørsla: Den amerikanske forkynnaren Billy Graham (1918--2018) var den mest kjende evangelikale skikkelsen i det 20. hundreåret. Gjennom «korstoga» sine (store vekkingsmøte) forkynte han for anslagsvis 215 millionar menneske i over 185 land. Graham representerte ein moderat evangelikalisme som la vekt på personleg omvending utan den politiske radikalismen som nokre seinare evangelikale leiarar har fremja.

Alpha-kurset: Eit eksempel på moderne evangelisk praksis er Alpha-kurset, utvikla ved Holy Trinity Brompton i London. Det er eit introduksjonskurs i kristen tru som blir tilbode i kyrkjelydar over heile verda, inkludert i Noreg. Kurset kombinerer måltid, presentasjon og diskusjon i ei uformell ramme og er eit eksempel på korleis evangelikale rørsler tilpassar seg moderne kommunikasjonsformer.

Frikyrkjer og frikyrkjelege kyrkjelydar

I Noreg har vi ein lang tradisjon med frikyrkjelege kyrkjelydar -- kyrkjesamfunn som er uavhengige av staten og Den norske kyrkja.

Kva er ei frikyrkje? Ei frikyrkje er eit kristent trussamfunn som er organisert uavhengig av staten. Medlemskap er frivillig og bygd på personleg tru, i motsetning til Den norske kyrkja der ein tradisjonelt blei medlem ved dåp.

Viktige frikyrkjelege retningar i Noreg:

- Metodistkyrkja: Oppstod i England på 1700-talet under John Wesley. Legg vekt på helliggjering (å vekse i trua) og sosialt engasjement.
- Baptistkyrkja: Praktiserer vaksendåp og meiner at dåp føreset personleg tru. Kyrkjelyden styrer seg sjølv (kongregasjonalisme).
- Det Norske Misjonsselskap og Normisjon: Organisasjonar innanfor Den norske kyrkja med frikyrkjeleg preg, med vekt på misjon og vekking.
- Frelsesarmeen: Kombinerer kristen forkynning med sosialt arbeid. Kjend for uniformer, musikkorps og arbeid blant fattige og rusavhengige.
- Adventistkyrkja: Held sabbaten (laurdag) som heilagdag og legg vekt på den snarlege atterkomsten til Jesus.

Utfordringar for frikyrkjene: Mange norske frikyrkjer opplever synkande medlemstal, akkurat som Den norske kyrkja. Samtidig veks nokre nyare, karismatiske kyrkjelydar. Fleire frikyrkjer debatterer også samlivsspørsmål, som synet på likekjønna ekteskap.

Kristne kyrkjer i Afrika, Asia og Latin-Amerika

Dei mest spennande utviklingane i kristendommen i dag skjer i det globale sør. Her veks det fram kyrkjer og rørsler som er svært ulike tradisjonelle vestlege kyrkjer.

Uavhengige afrikanske kyrkjer: I Afrika finst det tusenvis av uavhengige kyrkjesamfunn som har oppstått utan direkte tilknyting til vestlege misjonsorganisasjonar. Desse kyrkjene blandar ofte kristen tru med element frå afrikanske tradisjonar: trua på åndeverda, forfedrekult, helbredingsritual og kor mykje draumar tyder. Eksempel er Kimbanguistkyrkja i Kongo og Zion Christian Church i Sør-Afrika.

Megakyrkjer: I mange land i sør har det vakse fram megakyrkjer med titusenvis av medlemmer. Yoido Full Gospel Church i Seoul, Sør-Korea, har hatt over 800 000 medlemmer. Winners' Chapel i Nigeria byggjer kyrkjer som rommar 50 000 menneske. Desse kyrkjene bruker moderne teknologi, profesjonell musikk og karismatisk forkynning.

Kristendom og kultur: Ein viktig debatt i det globale sør handlar om kontekstualisering: Korleis kan kristendommen uttrykkjast gjennom lokal kultur? Skal ein bruke tradisjonelle instrument i gudstenesta? Kan ein integrere lokale skikkar i kristne ritual? Korleis forheld ein seg til tradisjonelle helbredarar og åndetru?

Den evangelikale revolusjonen i Latin-Amerika: I Latin-Amerika, som tradisjonelt har vore katolsk, har evangelikale og pinsekarismatiske kyrkjer vakse enormt. I land som Guatemala, Honduras og Brasil utgjer protestantar no 30--40 % av folket. Desse kyrkjene tilbyr tette fellesskap, praktisk hjelp og ein personleg gudsrelasjon som appellerer til mange.

Mangfaldet innanfor kristendommen

Kvifor finst det så mange ulike kristne retningar? Svaret handlar om tolking, kultur, historie og makt.

Teologiske usemjer: Kristne har tolka Bibelen ulikt gjennom historia. Spørsmål som forma på dåpen, kva nattverden tyder, strukturen til kyrkja, føreåtbestemming og rolla til Den heilage ande har ført til splittingar.

Kulturelle skilnader: Kristendommen har alltid tilpassa seg lokale kulturar. Afrikansk kristendom ser annleis ut enn koreansk, som ser annleis ut enn norsk. Desse kulturelle uttrykka er ikkje nødvendigvis «rette» eller «gale» -- dei reflekterer ulike måtar å oppleve og uttrykkje trua på.

Historiske hendingar: Reformasjonen (kapittel 1.1) var den største splittinga, men ho var ikkje den første. Allereie i 1054 splitta kristendommen seg i ei vestleg (katolsk) og austleg (ortodoks) retning -- det store skismaet. Og dei orientalske ortodokse kyrkjene (koptarar, armenarar, etiopiarar) splitta seg allereie på 400-talet.

Korleis forheld vi oss til mangfaldet? Nokre kristne ser mangfaldet som eit problem og drøymer om éi samla kyrkje. Andre ser det som ein rikdom -- ulike måtar å uttrykkje den same trua på. Dei fleste er samde om at det finst ein felles kjerne (tru på Jesus Kristus, dåp, kva Bibelen tyder), sjølv om det er store skilnader i praksis og tolking.

Oppsummering

Kristendommen i dag rommar eit enormt mangfald av retningar og rørsler. Pinserørsla, som oppstod i 1906, har vakse til over 600 millionar tilhengjarar og er spesielt sterk i det globale sør. Evangelikale kristne legg vekt på autoriteten til Bibelen, personleg omvending og aktiv evangelisering, og er svært innverknadsrike i USA og mange andre land.

I Noreg finst det ein lang tradisjon med frikyrkjelege kyrkjelydar som metodistar, baptistar, Frelsesarmeen og pinsekyrkjelydar, i tillegg til Den norske kyrkja.

I Afrika, Asia og Latin-Amerika veks det fram kyrkjer som gjer kristendommen til sin eigen gjennom kontekstualisering -- å uttrykkje trua gjennom lokal kultur. Uavhengige afrikanske kyrkjer, latinamerikanske pinsekyrkjelydar og koreanske megakyrkjer er eksempel på dette.

Mangfaldet i kristendommen skuldast teologiske usemjer, kulturelle skilnader og historiske hendingar. Sjølv om alle kristne deler ein felles kjerne, er det store skilnader i praksis, organisering og tolking.