1.1 Reformasjonen og dens konsekvenser

Reformasjonen og konsekvensane han fekk

I 1517 skjedde noko som endra kristendommen, Europa og heile den vestlege verda for alltid. Ein tysk munk ved namn Martin Luther utfordra den mektige katolske kyrkja -- og konsekvensane blei større enn nokon kunne sjå for seg. Reformasjonen splitta den vestlege kristenheita, utløyste religionskrigar, forandra forholdet mellom kyrkje og stat, og la grunnlaget for det moderne Europa.

Men kva var det eigentleg Luther reagerte på? Og kvifor fekk protesten hans så enorme konsekvensar? I dette kapittelet skal vi dykke djupare inn i årsakene til, forløpet til og verknadene av reformasjonen -- både i Europa og i Noreg.

Bakgrunnen for reformasjonen

For å forstå reformasjonen må vi sjå på korleis situasjonen var i Europa på byrjinga av 1500-talet. Den katolske kyrkja var den einaste kyrkja i Vest-Europa og hadde enorm makt -- ikkje berre over det religiøse livet til folk, men også over politikk, økonomi og utdanning.

Makta og rikdommen til kyrkja: Paven i Roma var eit av dei mektigaste menneska i Europa. Kyrkja eigde store landområde, kravde inn tiend (skatt) frå folket, og hadde stor innverknad over kongar og fyrstar. Mange kritikarar meinte at kyrkja hadde blitt for oppteken av rikdom og makt, og for lite oppteken av å følgje læra til Jesus.

Avlatshandel: Det mest kontroversielle var den såkalla avlatshandelen. Ifølgje katolsk lære kunne synda tilgivast gjennom skriftemål, men straffa for synda stod att -- anten i dette livet eller i skjærselden etter døden. Kyrkja byrja å selje avlatsbrev som skulle redusere tida i skjærselden. I praksis blei dette oppfatta som at ein kunne kjøpe seg tilgiving for pengar.

Den dominikanske munken Johann Tetzel var spesielt kjend for å selje avlat med slagordet: «Når pengane i kista klingar, sjela ut av skjærselden springar.» Pengane gjekk til å finansiere bygginga av den nye Peterskyrkja i Roma.

Kritikk før Luther: Luther var ikkje den første som kritiserte kyrkja. Allereie på 1300-talet hadde John Wycliffe i England og Jan Hus i Böhmen teke til orde mot praksisen til kyrkja. Hus blei brend på bålet som kjettar i 1415. Men med boktrykkjarkunsten (oppfunnen av Gutenberg rundt 1440) kunne nye idear spreiast mykje raskare enn før.

Martin Luther (1483--1546)

Martin Luther var ein tysk munk, prest og professor i teologi ved universitetet i Wittenberg. Han var djupt religiøs og plaga av spørsmålet om korleis eit syndig menneske kan stå rett for Gud. Gjennom studiar av Bibelen, særleg breva til Paulus til romarane, kom han fram til det han kalla si «reformatoriske oppdaging»: at mennesket blir frelst ved tru åleine, som ei gåve frå Gud -- ikkje gjennom gode gjerningar eller kjøp av avlat.

Dei 95 tesane (1517): Den 31. oktober 1517 offentleggjorde Luther dei 95 tesane sine (påstandane sine) mot avlatshandelen. Ifølgje tradisjonen slo han dei opp på kyrkjedøra i Wittenberg, noko som var ein vanleg måte å invitere til akademisk debatt på. Tesane blei raskt spreidde over heile Europa takka vere boktrykkjarkunsten, og skapte enorm debatt.

Dei fire hovudprinsippa til Luther:

- Sola scriptura (Skrifta åleine): Bibelen er den einaste autoriteten i trusspørsmål -- ikkje fråsegnene til paven eller kyrkjelege tradisjonar.
- Sola fide (Trua åleine): Mennesket blir frelst ved tru, ikkje ved gode gjerningar.
- Sola gratia (Nåden åleine): Frelsa er ei gåve frå Gud, ikkje noko mennesket kan gjere seg fortent til.
- Solus Christus (Kristus åleine): Jesus er den einaste mellommannen mellom Gud og menneske -- ikkje helgenar eller paven.

Riksdagen i Worms (1521): Luther blei innkalla for å forsvare seg for keisar Karl V og blei beden om å trekkje tilbake skriftene sine. Luther nekta og skal ha sagt: «Her står eg. Eg kan ikkje anna. Gud hjelpe meg.» Han blei erklært fredlaus, men blei verna av fyrst Fredrik den vise av Sachsen.

Reformasjonen spreier seg

Ideane til Luther spreidde seg raskt i det tyske riket og vidare til andre delar av Europa. Men reformasjonen fekk ulike former i ulike land:

Den lutherske reformasjonen blei dominerande i det nordlege Tyskland og i Skandinavia (Danmark-Noreg, Sverige, Finland, Island). Luther la vekt på at Bibelen skulle omsetjast til folkespråka, og at gudstenesta skulle haldast på eit språk folk forstod -- ikkje latin.

Den reformerte retninga: I Sveits fekk reformasjonen ei anna form under leiing av Huldrych Zwingli i Zürich og Jean Calvin i Genève. Calvin utvikla ei streng form for protestantisme med vekt på Guds suverenitet og predestinasjon (føreåtbestemming). Den reformerte retninga spreidde seg til Frankrike (hugenottane), Nederland, Skottland og delar av England.

Den anglikanske kyrkja: I England braut kong Henrik VIII med paven i 1534 -- delvis av politiske årsaker (paven ville ikkje gi han skilsmisse). Den anglikanske kyrkja heldt på mykje av den katolske liturgien, men godkjende kongen som overhovud i kyrkja.

Den radikale reformasjonen: Grupper som anabaptistane (gjendøyparane) gjekk lenger enn Luther og Calvin. Dei avviste barnedåp, kravde fullstendig skilje mellom kyrkje og stat, og praktiserte pasifisme. Dei blei forfølgde av både katolikkar og andre protestantar.

Konsekvensar for Europa

Reformasjonen fekk enorme konsekvensar for heile Europa -- religiøst, politisk, kulturelt og sosialt.

Religiøse konsekvensar: Europa blei delt i katolske og protestantiske område. Den religiøse einskapen som hadde prega mellomalderen, var broten. Nye kyrkjesamfunn blei danna, og det oppstod ei varig teologisk splitting i vestleg kristendom. Den katolske kyrkja gjennomførte også eigne reformer gjennom motreformasjonen.

Religionskrigar: Den religiøse splittinga førte til blodige konfliktar. Dei franske religionskrigane (1562--1598) mellom katolikkar og hugenottar kravde titusenvis av liv, inkludert Bartolomeusnattmassakren i 1572. Trettiårskrigen (1618--1648) herja store delar av Sentral-Europa og var ein av dei mest øydeleggjande krigane i europeisk historie. Freden i Westfalen (1648) etablerte prinsippet om at kvar fyrste bestemte religionen i sitt område.

Utdanning og lesekunne: Luther meinte at alle kristne burde kunne lese Bibelen sjølve. Omsetjinga hans av Bibelen til tysk (1534) blei ein klassikar i tysk litteratur og medverka til å standardisere det tyske språket. Protestantiske land etablerte skular for å lære folk å lese, noko som auka lesekunna monaleg.

Politiske konsekvensar: Reformasjonen svekte den politiske makta til paven og styrkte nasjonalstatane. Fyrstar og kongar som slutta seg til protestantismen, kunne konfiskere eigedommane til kyrkja og auke si eiga makt. Dette la grunnlaget for utviklinga av moderne nasjonalstatar.

Reformasjonen i Noreg

Noreg var ein del av unionen med Danmark då reformasjonen nådde Norden. I 1536--1537 innførte den dansk-norske kongen Christian III den lutherske reformasjonen ovanfrå -- det vil seie som eit politisk vedtak, ikkje som ei folkeleg rørsle.

Kva skjedde?
- Den katolske erkebiskopen Olav Engelbrektsson måtte flykte frå Noreg i 1537
- Den lutherske kyrkja blei statskyrkje i Danmark-Noreg
- Klostera blei lagde ned og eigedommane deira blei konfiskerte av kongen
- Katolske prestar måtte anten konvertere til lutherdommen eller forlate stillingane sine
- Bibelen og gudstenesta blei gradvis omsette til dansk (som nordmenn kunne lese)
- Latinskulane blei vidareførte, men med luthersk innhald

Konsekvensar for det norske samfunnet:
- Kyrkja mista sjølvstendet sitt og blei underlagd kongemakta
- Dei store eigedommane til kyrkja blei overførte til staten, noko som styrkte makta til kongen
- Det religiøse livet blei forenkla: helgendyrking, pilegrimsreiser og mange kyrkjelege ritual blei avskaffa
- Leseopplæring blei viktigare fordi Luther meinte alle skulle kunne lese Bibelen
- Det tok lang tid før reformasjonen verkeleg slo rot blant folk -- i mange bygder heldt katolske skikkar fram i generasjonar

Reformasjonen i Noreg var altså ikkje eit folkeleg opprør, men ein ovanfrå-og-ned-prosess styrt av den danske kongen. Likevel fekk han djupe og varige konsekvensar for norsk kultur, utdanning og samfunnsliv.

Protestantisk versus katolsk kristendom

Reformasjonen skapte ei varig splitting i vestleg kristendom. Her er nokre av dei viktigaste skilnadene som oppstod:

Oppsummering

Reformasjonen var ei av dei mest omveltande hendingane i europeisk historie. Han starta i 1517 då Martin Luther offentleggjorde dei 95 tesane sine mot avlatshandelen i Wittenberg, og enda med å splitte den vestlege kristenheita i katolikkar og protestantar.

Luther la vekt på fire hovudprinsipp: Bibelen åleine (sola scriptura), tru åleine (sola fide), nåde åleine (sola gratia) og Kristus åleine (solus Christus). Desse prinsippa braut med katolsk lære om autoriteten til paven, helgenar og rolla til gode gjerningar i frelsa.

Reformasjonen spreidde seg i ulike former: luthersk i Norden og Nord-Tyskland, reformert (calvinistisk) i Sveits og Nederland, anglikansk i England. Den katolske kyrkja svara med motreformasjonen.

Konsekvensane var enorme: religionskrigar, politisk omvelting, auka lesekunne og nye nasjonalstatar. I Noreg blei reformasjonen innført ovanfrå i 1536--1537, og den lutherske kyrkja har prega norsk kultur og samfunn sidan. I dag samarbeider katolikkar og protestantar stadig meir gjennom økumenisk dialog, sjølv om vesentlege teologiske skilnader består.