7.2 Religion og kunst

Religion og kunst

Gjennom heile menneskehistoria har religion vore ei av dei viktigaste drivkreftene bak kunst og arkitektur. Nokre av dei mest kjende og vakre byggverka i verda er religiøse: gotiske katedralar som strekkjer seg mot himmelen, moskéar med intrikate geometriske mønster, hindutempel dekte med fargerike skulpturar og buddhistiske tempel omgitt av fredelege hagar.

Men religion og kunst har eit samansett forhold. Nokre religionar har omfamna biletkunst, medan andre har forbod mot å avbilde det heilage. I dette kapittelet skal vi utforske korleis ulike religionar har brukt kunst til å uttrykkje og formidle trua si.

Religiøs arkitektur

Religiøse bygningar er blant dei mest imponerande byggverka menneska har skapt. Dei er utforma for å skape ei oppleving av det heilage og for å samle truande til bøn og fellesskap.

Kyrkjer i kristendommen varierer enormt i stil. Romanske kyrkjer frå mellomalderen har tjukke veggar og halvsirkelforma bogar. Gotiske katedralar, som Notre-Dame i Paris, har høge spir, spisse bogar og store glasmåla vindauge som slepper inn farga lys. Dei gotiske katedralane vart bygde for å leie blikket oppover -- mot Gud. Ortodokse kyrkjer har ofte kuppelformer og er rikt dekorerte med ikon og freskar på innsida. Protestantiske kyrkjer er gjerne enklare, fordi reformasjonen la vekt på Guds ord framfor bilete.

Moskéar er bønnehusa til islam. Typiske trekk er ein kuppel, ein eller fleire minaretar (tårn som bøneropet lyder frå), ein mihrab (ein nisje i veggen som peikar mot Mekka) og ein minbar (ein preiketribune). Moskéar er ofte dekorerte med geometriske mønster og kalligrafi, men ikkje med bilete av menneske eller dyr. Golvet er dekt med teppe, og det er ofte eit vassbasseng for rituell vasking (wudu) utanfor.

Hindutempel er ofte rike på skulpturar og fargar. Dei kan vere små landsbytempel eller enorme tempelkompleks som Angkor Wat i Kambodsja. Inne i tempelet er det ei celle (garbhagriha) der gudebiletet står. Hindutempel er bygde som modellar av universet, og dei mange skulpturane fortel historier frå hinduistisk mytologi.

Buddhistiske tempel og stupaer varierer med regionen. Stupaer er kuppelforma monument som ofte inneheld relikviar av Buddha. I Søraust-Asia finst praktfulle tempel med forgylte stupaer, medan tempela til zenbuddhismen i Japan er kjende for det enkle og rolege ved dei. Buddhistiske tempel har ofte statuar av Buddha i meditasjon.

Synagogar er jødiske forsamlingshus. Dei er ofte enklare enn kyrkjer og moskéar på utsida, men på innsida finst det heilage skapet (Aron ha-kodesj) der Toraen blir oppbevart. Synagogar har ingen bilete av Gud.

Biletkunst og biletforbod

Forholdet mellom religion og biletkunst er samansett. Nokre religionar har ein rik tradisjon for biletkunst, medan andre har strenge forbod mot å avbilde det heilage.

Kristendommen har ein lang tradisjon for religiøs kunst. I den katolske og ortodokse kyrkja har måleri, skulpturar og mosaikkar vore viktige reiskapar for å formidle bibelhistorier til folk som ikkje kunne lese. I mellomalderen fungerte utsmykkinga i kyrkjene som «bibelen til dei fattige». Den ortodokse kyrkja har ein særleg rik tradisjon for ikon -- religiøse bilete av Kristus, Maria og helgenar, måla etter strenge reglar. Ikon blir ikkje berre rekna som kunst, men som vindauge til det heilage. Under reformasjonen vart mykje religiøs kunst fjerna frå protestantiske kyrkjer fordi reformatorane meinte at bilete kunne leie til avgudsdyrking.

Islam har eit forbod mot å avbilde Gud, profeten Muhammad og generelt levande vesen i religiøs kunst. Forbodet er sterkast i moskéar og heilage skrifter. I staden har islamsk kunst utvikla ein fantastisk rikdom av geometriske mønster og arabeskar (planteinspirerte ornament) og kalligrafi (vakker skrift). Koranvers skrivne i kalligrafi er den viktigaste forma for utsmykking i moskéar.

Jødedommen har òg eit biletforbod knytt til det andre av dei ti boda: «Du skal ikkje lage deg noko utskore bilete.» Difor finst det tradisjonelt ikkje bilete av Gud i jødisk kunst, men det finst rike tradisjonar for dekorasjon av religiøse gjenstandar og synagogar.

Hinduismen og buddhismen har ein rik tradisjon for biletkunst og skulptur. Hinduistiske gudebilete er fargerike og detaljrike, og dei blir rekna som uttrykk for det guddommelege. Buddhastatuar finst i utallige former og storleikar over heile Asia.

Musikk og religion

Musikk har ein sentral plass i mange religionar, men forholdet til musikk varierer.

Kristendommen har ein enorm musikktradisjon. Salmar, kormusikk og orgelspel er sentrale delar av gudstenesta i dei fleste kyrkjesamfunn. Pasjonsmusikken til Johann Sebastian Bach og Messias av Händel er blant meisterverka i vestleg musikk. Gospelmusikk frå afroamerikanske kyrkjer har inspirert moderne pop og soul. I den ortodokse kyrkja blir liturgien sungen utan instrument, berre med menneskestemma.

Islam har ein rik tradisjon for koranresitasjon -- kunsten å lese Koranen høgt med vakker stemme. Bøneropet (adhan) som lyder frå minareten fem gonger om dagen er òg ei form for religiøs song. I sufismen (islamsk mystikk) blir musikk og dans brukt til å kome nærmare Gud, kjent gjennom dei «dansande dervisjane». Nokre retningar innan islam er meir skeptiske til musikk, og meiner at han kan distrahere frå det guddommelege.

Hinduismen brukar musikk aktivt i gudstenester (puja) og festivalar. Bhajans (religiøse songar) blir sungne i tempel og heimar. Klassisk indisk musikk har djupe røter i hinduistisk tradisjon.

Buddhismen brukar messing av sutraer (heilage tekstar), klokker og gongongar i meditasjon og seremoniar. Tibetansk buddhisme er kjend for strupesong og bruk av instrument som langhorna (dungchen).

Jødedommen brukar musikk i synagogen, særleg sjofar (eit horn av vêr) under viktige høgtider. Kantoren (chazan) leier den musikalske delen av gudstenesta med song.

Kalligrafi -- skrift som kunst

Kalligrafi, kunsten å skrive vakkert for hand, har ein spesiell plass i fleire religionar.

I islam er kalligrafi den høgaste forma for religiøs kunst. Koranvers skrivne i vakker skrift pryder moskéar, bøker og kvardagsgjenstandar. Arabisk kalligrafi har mange stilartar, frå den kanta kufi-stilen til den flytande naskh-stilen. Kalligrafar har tradisjonelt hatt ein høg status i islamske samfunn.

I austasiatiske religionar er kalligrafi òg viktig. I zenbuddhisme i Japan er kalligrafi (shodo) ein meditativ praksis. Kinesisk og japansk kalligrafi blir brukt til å skrive buddhistiske sutraer og konfusianske tekstar. Å skrive med pensel krev konsentrasjon og ro, noko som gjer kalligrafien til ei form for meditasjon i seg sjølv.

I jødedommen er skrivinga av Torarullane eit heilagt arbeid som blir utført av ein spesialutdanna skrivar (sofer). Kvar bokstav blir skriven for hand med ein fjørpenn på pergament, og teksten må vere heilt feilfri.

I kristendommen var illuminerte manuskript -- bøker utsmykte med vakre illustrasjonar og dekorert skrift -- viktige i mellomalderen. Munkar i kloster brukte år på å kopiere og smykke ut bibelske tekstar.

Oppsummering

Religion har vore ei av dei viktigaste drivkreftene bak kunst og arkitektur gjennom historia. Kyrkjer, moskéar, tempel og synagogar viser korleis religionar skaper rom for det heilage gjennom arkitektur. Biletkunst har ein sentral plass i kristendommen, hinduismen og buddhismen, medan islam og jødedommen har biletforbod som har ført til rike tradisjonar innan geometriske mønster og kalligrafi. Musikk blir brukt i dei fleste religionar, frå kristne salmar og islamsk koranresitasjon til buddhistisk meditativ messing. Kalligrafi er ei særleg høgt verdsett kunstform i islam og austasiatisk buddhisme. Gjennom kunsten uttrykkjer religionar dei djupaste sanningane sine og skaper opplevingar av det heilage.