5.5 Etiske dilemmaer i hverdagen

Etiske dilemma i kvardagen

I dei førre kapitla har du lært om fire etiske teoriar: konsekvensetikk, pliktetikk, dydsetikk og sinnelagsetikk. Du har òg lært om filosofi og kritisk tenking. No er det tid for å bruke desse verktøya på ekte dilemma -- situasjonar der det ikkje finst eit opplagt «rett svar».

Eit etisk dilemma oppstår når du står overfor eit val der ulike verdiar, reglar eller omsyn trekkjer i ulike retningar. Det som gjer dilemma vanskelege, er nettopp at det finst gode grunnar for fleire alternativ.

I dette kapittelet skal du møte dilemma knytte til kvardagen din: ærlegdom og løgn, sosiale medium, venskap, rettferd og ansvar. Du skal øve på å analysere dilemma systematisk ved hjelp av det du har lært.

Slik analyserer du eit etisk dilemma

Når du møter eit etisk dilemma, kan du bruke følgjande framgangsmåte:

Steg 1: Skildre situasjonen. Kva har skjedd? Kven er involvert? Kva val finst?

Steg 2: Identifiser verdiane som kolliderer. Kva verdiar eller prinsipp trekkjer i ulike retningar? (T.d. ærlegdom mot lojalitet, rettferd mot barmhjertigheit)

Steg 3: Analyser med etiske teoriar.
- Konsekvensetikk: Kva gir best konsekvensar totalt sett?
- Pliktetikk: Finst det reglar eller prinsipp som bør gjelde uansett?
- Dydsetikk: Kva ville eit godt og klokt menneske gjere?
- Sinnelagsetikk: Kva er den rette hensikta eller motivasjonen?

Steg 4: Vurder og ta stilling. Kva meiner du er rett, og kvifor? Ver ærleg om at du kanskje ikkje har det perfekte svaret.

Denne metoden hjelper deg å tenkje grundig i staden for berre å handle på impuls.

Dilemma 1: Ærlegdom og venskap

Sara har stått opp framfor heile klassen og framført eit dikt ho er veldig stolt av. Etterpå spør ho deg: «Kva synest du? Var det bra?» Du synest ærleg talt at diktet var ganske dårleg og at framføringa var nervøs. Men Sara har øvd i vekevis og ser verkeleg spent ut på svaret ditt.

Verdiar som kolliderer: Ærlegdom mot venlegheit/omsorg

Analyse med etiske teoriar:

Konsekvensetikk: Kva gir best konsekvensar? Å seie at diktet var dårleg kan gjere Sara lei seg og øydeleggje sjølvtilliten hennar. Å seie at det var bra kan gjere henne glad no, men ho lærer ikkje å bli betre. Kanskje den beste konsekvensen er ei mellomting: gi ærleg, men venleg tilbakemelding.

Pliktetikk: Har du plikt til å vere ærleg? Ja. Men har du òg plikt til ikkje å skade ein ven unødvendig? Òg ja. Kant ville kanskje sagt at du bør vere ærleg, men at måten du gjer det på, er viktig.

Dydsetikk: Kva ville eit godt menneske gjere? Ein person med dydane venlegheit og ærlegdom ville finne ein balanse -- den gylne middelvegen mellom brutal ærlegdom og tom smiger.

Sinnelagsetikk: Er hensikta di å hjelpe Sara, eller å gjere deg sjølv ærleg? Viss motivet er omsorg, er det lettare å finne rett tone.

Dette dilemmaet viser at etiske spørsmål ofte ikkje handlar om anten/eller, men om korleis du gjer noko.

Dilemma 2: Sosiale medium og personvern

Du er på fest med vener, og nokon tek eit morosamt bilete av deg der du ser litt tullete ut. Biletet blir lagt ut på sosiale medium utan at du har gitt samtykke. Det får mange likes. Du synest det er litt flaut, men venen din synest det er morosamt og vil ikkje slette det.

Verdiar som kolliderer: Humor og fellesskap mot personvern og respekt

Analyse med etiske teoriar:

Konsekvensetikk: Mange har det gøy med biletet (positiv konsekvens for mange). Men du føler deg ukomfortabel (negativ konsekvens for deg). Er ubehaget ditt viktigare enn moroa til andre? Konsekvensetikken kan trekkje i begge retningar her.

Pliktetikk: Kants kategoriske imperativ: Kan venen din ville at alle skal dele bilete av andre utan samtykke? Sannsynlegvis ikkje -- han ville heller ikkje likt det sjølv. Pliktetikken peikar klart mot at samtykke er nødvendig.

Dydsetikk: Ein god ven viser respekt for grensene til andre. Å publisere bilete av nokon utan samtykke viser mangel på respekt, sjølv om det er meint humoristisk.

Sinnelagsetikk: Venen meinte det nok berre morosamt, ikkje vondt. Men god hensikt endrar ikkje det faktum at handlinga krenkjer personvernet ditt.

Dette dilemmaet er svært relevant i dagens digitale kvardag. I Noreg har vi òg lover som vernar personvernet -- åndsverklova seier at ein må ha samtykke for å publisere bilete av andre.

Dilemma 3: Rettferd og regelbrot

Du jobbar med eit gruppearbeid i samfunnsfag. Det er tre i gruppa: du, Amina og Jonas. Du og Amina gjer mesteparten av jobben, medan Jonas bidreg lite og spelar på mobilen. Læraren gir dykk karakter som gruppe. De får 5, og Jonas får same karakteren som dykk, sjølv om han knapt har bidrege.

Verdiar som kolliderer: Rettferd (alle bør få karakter etter innsats) mot fellesskap og samarbeid (gruppa lykkast saman)

Analyse med etiske teoriar:

Konsekvensetikk: Kva gir best konsekvensar? Å seie frå til læraren kan gjere at Jonas får dårlegare karakter (kanskje rettferdig), men det kan òg skape konfliktar i klassen. Å la det gå kan gjere at Jonas held fram med å snylte.

Pliktetikk: Er det ei plikt å seie frå om urettferd? Mange ville seie ja. Men har du òg ei plikt til lojalitet mot gruppemedlemmene?

Dydsetikk: Ein rettferdig person ville reagere på at nokon får belønning utan innsats. Men ein klok person ville kanskje prøve å snakke med Jonas direkte først, i staden for å gå rett til læraren.

Dette dilemmaet handlar om rettferd -- eit tema som er viktig både i skulen og i samfunnet.

Dilemma 4: Å finne pengar

Du finn ei lommebok på bussen med 2000 kroner i kontantar og eit førarkort. Du veit kven som eig lommeboka. Du treng sårt pengar til ein ny mobiltelefon som alle vennene dine har.

Verdiar som kolliderer: Eigeninteresse mot ærlegdom og rettferd

Dette dilemmaet er kanskje enklare enn dei førre -- dei fleste vil seie at du bør levere lommeboka tilbake. Men det er likevel verdt å analysere kvifor:

Konsekvensetikk: Eigaren mistar 2000 kroner og viktige kort. Din gevinst (ny mobil) veg neppe opp for tapet deira. Dessutan ville du følt deg dårleg etterpå.

Pliktetikk: Kan du ville at alle skal halde ting dei finn? Nei -- då ville du sjølv tape neste gong du mistar noko. Regelen «lever tilbake det du finn» fungerer som allmenn lov.

Dydsetikk: Ein ærleg og rettferdig person leverer tilbake lommeboka. Å halde henne ville vise mangel på to viktige dydar.

Sinnelagsetikk: Viss du leverer tilbake lommeboka fordi du genuint meiner det er rett, handlar du med godt sinnelag. Viss du berre gjer det fordi du er redd for å bli teken, er motivet svakare.

Sjølv om dette kan verke opplagt, er det eit godt døme på at alle fire etiske teoriar peikar i same retning.

Dilemma 5: Mobbing og lojalitet

Du høyrer at nokon i vennegjengen din mobbar ein elev frå ein annan klasse på gruppechatten. Dei sender stygge meldingar og lagar memes av eleven. Du synest det er feil, men du er redd for at vennene dine vil ekskludere deg frå gruppa viss du seier frå.

Verdiar som kolliderer: Lojalitet til vener mot rettferd og omsorg for den som blir mobba

Dette er eitt av dei vanskelegaste dilemma for ungdom, fordi presset frå vener kan kjennast overveldande. Men lat oss sjå kva dei etiske teoriane seier:

Konsekvensetikk: Konsekvensane for den som blir mobba er alvorlege -- mobbing kan føre til angst, depresjon og einsemd. Konsekvensane for deg av å seie frå kan vere ubehagelege (mellombels utestenging), men er mykje mindre alvorlege. Totalt sett gir det best konsekvensar å seie frå.

Pliktetikk: Kan du ville at alle skal teie om mobbing for å verne venskapane sine? Nei -- då ville mobbing halde fram uhindra. Å seie frå er ei moralsk plikt.

Dydsetikk: Å seie frå krev mot -- ein av Aristoteles' fire kardinaldydar. Feigskap (å teie fordi det er lettast) er det motsette av idealet til dydsetikken.

Sinnelagsetikk: Viss du teier fordi du er redd (egoistisk motiv), handlar du ikkje med godt sinnelag. Å seie frå med motivet å verne den som blir mobba, er ei handling med god hensikt.

Alle fire teoriane peikar mot at du bør handle -- men korleis du gjer det, kan variere. Du kan snakke direkte med vennene, snakke med ein vaksen, eller støtte den som blir mobba på andre måtar.

Oppsummering

Eit etisk dilemma er ein situasjon der ulike verdiar, reglar eller omsyn trekkjer i ulike retningar. For å analysere eit dilemma kan du: 1) skildre situasjonen, 2) identifisere verdiane som kolliderer, 3) analysere med etiske teoriar, og 4) ta stilling.

I dette kapittelet har du sett dilemma om ærlegdom og venskap, sosiale medium og personvern, rettferd i gruppearbeid, å finne pengar, og mobbing og lojalitet.

Dei fire etiske teoriane -- konsekvensetikk, pliktetikk, dydsetikk og sinnelagsetikk -- gir ulike perspektiv på same situasjon. Nokre gonger peikar dei i same retning, andre gonger gir dei ulike svar. Det viktigaste er å tenkje grundig, vurdere ulike sider av saka, og ta eit val du kan stå for.