5.1 Hva er etikk og moral?

Kva er etikk og moral?

Kvar einaste dag tek du val som handlar om rett og gale. Skal du seie sanninga sjølv om det er ubehageleg? Er det greitt å kopiere leksene til ein ven? Bør du seie frå om du ser nokon bli mobba?

Desse spørsmåla handlar om moral og etikk -- to omgrep som heng tett saman, men som tyder litt ulike ting. I dette kapittelet skal du lære kva som skil moral frå etikk, kva normer og verdiar er, og korleis den gylne regelen kan hjelpe oss med å ta gode val.

Skilnaden mellom etikk og moral

Ein enkel måte å hugse skilnaden på er denne:

- Moral = det vi gjer og meiner om rett og gale
- Etikk = det vi tenkjer og resonnerer om rett og gale

Lat oss ta eit døme: Dei fleste meiner at det er gale å stele (moral). Men kvifor er det gale å stele? Er det fordi det skader andre? Fordi det bryt med ein regel? Fordi ein ærleg person ikkje ville stele? Når vi stiller slike spørsmål, driv vi med etikk.

Etikk kan òg utfordre moralen vår. Kanskje du har vakse opp med bestemte oppfatningar om kva som er rett og gale. Etisk refleksjon kan hjelpe deg med å vurdere om desse oppfatningane verkeleg er gode og gjennomtenkte, eller om dei berre er noko du har teke for gitt.

Filosofar har gjennom tusenvis av år utvikla ulike etiske teoriar -- systematiske måtar å tenkje om rett og gale. Nokre av dei viktigaste skal du lære om i dei neste kapitla.

Normer og verdiar

For å forstå etikk og moral treng vi òg å kjenne omgrepa normer og verdiar.

Verdiar er det vi synest er viktig og verdt å strebe etter. Døme på verdiar er ærlegdom, rettferd, fridom, omsorg, lojalitet og respekt. Verdiane våre fungerer som eit kompass -- dei peikar oss i ei retning og hjelper oss med å vurdere kva som er bra og dårleg.

Normer er reglar eller forventningar som styrer korleis vi oppfører oss. Nokre normer er skrivne (lover og reglar), medan andre er uskrivne (sosiale forventningar). Normer byggjer ofte på verdiar. Til dømes: Viss vi verdset ærlegdom (verdi), følgjer normen «du skal ikkje lyge» (norm).

Normer kan delast inn i:

- Moralske normer: Reglar om rett og gale, som «du skal ikkje stele» eller «du skal hjelpe andre»
- Sosiale normer: Uskrivne reglar for åtferd, som at ein helsar på folk ein møter eller ventar i kø
- Juridiske normer: Lover vedtekne av samfunnet, som trafikkreglar eller straffelova

Det er viktig å merke seg at ikkje alle normer er moralske. Nokre normer handlar berre om skikk og bruk (som at ein ikkje et med hendene i ein fin restaurant), og det er ikkje nødvendigvis eit moralsk spørsmål.

Den gylne regelen

Kanskje den mest kjende etiske rettesnora i verda er den gylne regelen: «Gjer mot andre det du vil at andre skal gjere mot deg.» Han finst i nesten alle religionar og kulturar, noko som tyder på at han uttrykkjer ei grunnleggjande menneskeleg innsikt.

Her er den gylne regelen i ulike tradisjonar:

- Kristendommen: «Alt de vil at andre skal gjere mot dykk, det skal de òg gjere mot dei.» (Matteus 7,12)
- Islam: «Ingen av dykk er truande før han ønskjer for bror sin det han ønskjer for seg sjølv.» (Hadith)
- Jødedommen: «Det du hatar, skal du ikkje gjere mot din neste.» (Talmud)
- Buddhismen: «Skad ikkje andre med det som sårar deg sjølv.» (Udanavarga)
- Hinduismen: «Gjer ikkje mot andre det som ville smerte deg sjølv.» (Mahabharata)
- Humanismen: «Prøv å handle slik at du handsamar menneskeslekta, anten i din eigen person eller i kvar annan, alltid som eit mål og aldri berre som eit middel.» (Inspirert av Kant)

Den gylne regelen er eit godt utgangspunkt for etisk tenking, men han har òg avgrensingar. Kva om du likar noko som andre ikkje likar? Kva om du og den andre personen har heilt ulike behov? Difor treng vi òg meir systematiske etiske teoriar, som du skal lære om i neste kapittel.

Kvifor treng vi etisk refleksjon?

Du tenkjer kanskje: «Eg veit jo kva som er rett og gale -- kvifor treng eg etikk?» Det er eit godt spørsmål, og svaret er at etisk refleksjon er viktig av fleire grunnar:

1. Moralske oppfatningar kan vere feil. Gjennom historia har menneske meint ting som vi i dag ser som djupt umoralske. Slaveri vart ein gong sett på som naturleg, kvinner vart nekta røysterett, og born vart brukte som billig arbeidskraft. Etisk refleksjon hjelper oss å stille spørsmål ved det vi tek for gitt.

2. Etiske spørsmål er kompliserte. I mange situasjonar finst det ikkje eit opplagt svar. Kva gjer du når to verdiar kolliderer -- til dømes ærlegdom og lojalitet? Etiske teoriar gir oss verktøy til å analysere vanskelege dilemma.

3. Vi lever i eit mangfaldig samfunn. Menneske med ulik bakgrunn, religion og kultur kan ha ulike moralske oppfatningar. Etikk gir oss eit felles språk for å diskutere rett og gale på tvers av slike skilnader.

4. Nye utfordringar krev ny tenking. Teknologi, sosiale medium og globalisering skaper etiske spørsmål som ikkje fanst for nokre tiår sidan. Er det greitt å dele bilete av andre utan samtykke? Kven har ansvar for det som skjer på nettet? Etisk refleksjon hjelper oss å navigere i ei verd som stadig endrar seg.

Oppsummering

Moral er dei oppfatningane vi har om kva som er rett og gale. Etikk er den systematiske refleksjonen over moral -- å spørje kvifor noko er rett eller gale.

Verdiar er det vi reknar som viktig (t.d. ærlegdom, rettferd, omsorg), medan normer er reglar for korleis vi oppfører oss. Normer kan vere moralske, sosiale eller juridiske.

Den gylne regelen -- «gjer mot andre det du vil at andre skal gjere mot deg» -- finst i dei fleste religionar og livssynstradisjonar og er eit godt utgangspunkt for etisk tenking.

Vi treng etisk refleksjon fordi moralske oppfatningar kan endrast over tid, etiske spørsmål er ofte kompliserte, vi lever i eit mangfaldig samfunn, og nye utfordringar krev ny tenking. I dei neste kapitla skal du lære om konkrete etiske teoriar som kan hjelpe deg med å analysere vanskelege spørsmål.