3.1 Jødedommens historie

Historia til jødedommen

Jødedommen er den eldste monoteistiske religionen i verda og har ei historie som strekkjer seg over 3500 år. Han oppstod i Midtausten og har hatt enorm innverknad på både kristendommen og islam. Trass i at jødane gjennom historia har opplevd forfølging, landflyktigheit og folkemord, har religionen og kulturen overlevd og er i dag levande over heile verda.

I dette kapittelet skal vi følgje historia til jødedommen frå dei tidlegaste forteljingane om Abraham, gjennom riket Israel, eksil og diaspora, fram til opprettinga av staten Israel i moderne tid.

Patriarkane: Abraham, Isak og Jakob

Ifølgje jødisk tradisjon byrjar historia til jødedommen med Abraham, som levde for rundt 4000 år sidan i Mesopotamia (dagens Irak). Jødar trur at Gud inngjekk ei pakt (avtale) med Abraham: Abraham og etterkomarane hans skulle tilbe den eine Gud, og til gjengjeld ville Gud gjere dei til eit stort folk og gi dei eit land -- Kanaan (dagens Israel/Palestina).

Abrahams son Isak og soneson Jakob (òg kalla Israel) førte pakta vidare. Jakob hadde tolv søner, som ifølgje tradisjonen vart stamfedrar for dei tolv stammane i Israel. Desse blir kalla patriarkane, og forteljingane om dei er sentrale i Første Mosebok (Bereshit).

Abrahams vilje til å ofre sonen Isak på Guds befaling (Akeda) er ei av dei mest kjende forteljingane i jødedommen. Den handlar om truskap, tillit og forholdet mellom Gud og mennesket.

Moses og utvandringa frå Egypt

Ei av dei viktigaste forteljingane i jødedommen handlar om Moses og utvandringa frå Egypt (Exodus). Ifølgje Bibelen vart etterkomarane til Jakob slavar i Egypt. Gud kalla Moses til å leie folket ut av slaveriet. Etter ti plager sende av Gud vart israelittane sleppte fri og vandra gjennom øydemarka i 40 år.

På fjellet Sinai mottok Moses ifølgje tradisjonen Toraen (dei fem Mosebøkene) direkte frå Gud. Sentralt i Toraen er dei ti boda, som gir grunnleggjande reglar for forholdet til Gud og til medmenneske. Sinai-openberringa er det viktigaste augeblikket i jødisk historie -- det er her pakta mellom Gud og heile Israels folk blir stadfesta.

Utvandringa frå Egypt (Exodus) blir feira kvart år under pesach (påske), den viktigaste høgtida til jødane. Den minner jødane om at Gud fridde dei frå slaveri og er eit symbol på fridom og håp.

Kongedømet og tempelet

Etter å ha slått seg ned i Kanaan fekk israelittane etter kvart kongar. Dei tre mest kjende kongane er Saul, David og Salomo.

Kong David (ca. 1000 f.Kr.) erobra Jerusalem og gjorde byen til hovudstad. Han blir rekna som den største kongen i Israel, og ifølgje jødisk tru skal den framtidige Messias kome frå Davids ætt.

Kong Salomo, son til David, bygde det første tempelet i Jerusalem rundt 960 f.Kr. Tempelet vart det religiøse sentrumet for jødedommen -- staden der ein ofra til Gud og oppbevarte pakta si ark med steintavlene frå Sinai.

Etter at Salomo døydde vart riket delt i to: Israel i nord og Juda i sør. Nordriket vart erobra av Assyria i 722 f.Kr. Sørriket Juda vart erobra av Babylonia i 586 f.Kr., og det første tempelet vart øydelagt. Folket vart ført i eksil til Babylon -- ei traumatisk hending som er djupt prega inn i jødisk medvit.

Diaspora: Jødar spreidde over verda

Etter at romarane øydela det andre tempelet i 70 e.Kr. og slo ned det jødiske Bar Kokhba-opprøret i 135 e.Kr., vart dei fleste jødane fordrivne frå landet. Dei spreidde seg over store delar av verda -- dette blir kalla diasporaen ("spreiinga").

Gjennom mellomalderen levde jødar som minoritetar i både kristne og muslimske land. I muslimske land hadde jødane ofte status som dhimmi (verna folk) og kunne praktisere religionen sin, men med avgrensingar. I kristne Europa vart jødane oftare utsette for forfølging, tvangsomvending og massakrar (pogromar).

Jødar vart ofte nekta å eige jord og vart tvinga til å bu i eigne kvartal (ghettoar). Dei vart ofte drivne ut av land -- som frå England i 1290, Frankrike i 1394 og Spania i 1492. Trass i forfølginga utvikla jødiske samfunn rike kulturelle tradisjonar. To hovudgrupper vaks fram:

- Asjkenasiske jødar: Busette i Sentral- og Aust-Europa, med jiddisk som språk
- Sefardiske jødar: Opphavleg frå Den iberiske halvøya (Spania og Portugal), med ladino som språk

Sionismen og staten Israel

På slutten av 1800-talet vaks det fram ei rørsle som blir kalla sionismen. Grunnleggjaren Theodor Herzl argumenterte for at jødane trong eit eige land for å sleppe unna forfølging og antisemittisme i Europa. Mange jødar byrja å innvandre til det dåverande Palestina, som var under osmansk (og seinare britisk) kontroll.

Etter andre verdskrigen og Holocaust (sjå kapittel 3.4) fekk sionismen brei støtte. I 1948 vart staten Israel oppretta. For jødar var dette oppfyllinga av ein 2000 år gammal draum om å vende tilbake til det historiske heimlandet. For palestinarane, som budde i området, vart det ein katastrofe (dei kallar det al-Nakba, "katastrofen") då hundretusenvis vart fordrivne.

Konflikten mellom israelarar og palestinarar pågår framleis og er ein av dei mest kompliserte og kjenslelada konfliktane i moderne tid. Den har djupe røter i historie, religion og nasjonalisme.

Tidslinje: Historia til jødedommen

- Ca. 1800 f.Kr.: Abraham ifølgje jødisk tradisjon
- Ca. 1250 f.Kr.: Moses og utvandringa frå Egypt
- Ca. 1000 f.Kr.: Kong David gjer Jerusalem til hovudstad
- Ca. 960 f.Kr.: Kong Salomo byggjer det første tempelet
- 586 f.Kr.: Babylonarane øydelegg tempelet, eksilet byrjar
- 538 f.Kr.: Jødane vender tilbake, attreiser tempelet
- 70 e.Kr.: Romarane øydelegg det andre tempelet
- 135 e.Kr.: Jødane fordrivne frå landet, diasporaen
- 1492: Jødane utviste frå Spania
- 1897: Theodor Herzl grunnlegg den sionistiske rørsla
- 1948: Staten Israel blir oppretta

Oppsummering

Jødedommen er den eldste monoteistiske religionen i verda, med røter tilbake til Abraham for rundt 3500 år sidan. Pakta mellom Gud og Abraham er grunnlaget for jødisk tru og identitet. Moses mottok ifølgje tradisjonen Toraen på Sinai-fjellet, inkludert dei ti boda. Tempelet i Jerusalem var det religiøse sentrumet, men då det vart øydelagt av romarane i 70 e.Kr., vart synagogen, bøna og Toraen det sentrale i jødisk liv. Gjennom nesten 2000 år levde jødane i diaspora, ofte utsette for forfølging. Sionismen på 1800-talet førte til opprettinga av staten Israel i 1948. Historia til jødedommen er prega av både motgang og utruleg motstandskraft.