1.5 Kristen praksis og høytider

Kristen praksis og høgtider

Kristen tru handlar ikkje berre om kva ein trur, men òg om kva ein gjer. Gjennom gudstenester, bøn, sakrament og feiringa av høgtider uttrykkjer kristne trua si i praksis. Desse rituala og tradisjonane bind kristne saman i eit fellesskap og markerer dei viktigaste hendingane i Jesu liv og i den truandes eige liv.

I dette kapittelet skal vi sjå på korleis kristen praksis utfaldar seg -- frå den vekentlege gudstenesta til dei store høgtidene i kyrkjeåret, og frå dåpen til gravferda.

Gudsteneste og bøn

Gudstenesta er kjernen i kristent fellesskapsliv. Dei fleste kristne samlast til gudsteneste på sundagen, sjølv om forma varierer mykje:

Katolsk messe: Ein fast liturgi (ordning) med bibellesingar, preike, truvedkjenning, bøn og eukaristi (nattverd). Messa blir leidd av ein prest og inneheld mykje rituell handling. Nattverden er det sentrale elementet.

Ortodoks gudsteneste: Den guddommelege liturgien er svært høgtideleg, med rikeleg song (ofte utan instrument), røykjelse, ikon og ein ikonostase (biletvegg) som skil alteret frå kyrkjelyden. Gudstenesta kan vare i fleire timar.

Protestantisk gudsteneste: Varierer sterkt. I lutherske kyrkjer (som Den norske kyrkja) er det ein fast liturgi med bibellesing, preike, salmar og ofte nattverd. I frikyrkjelege kyrkjelydar kan gudstenesta vere meir uformell, med lovsong, vitnemål og ein lengre preike.

Bøn er ein viktig del av dagleglivet til kristne. Den mest kjende kristne bøna er Fadervår (Herrens bøn), som Jesus ifølgje evangelia lærte disiplane sine. Mange kristne ber òg frie bøner, bordbøn og kveldsbøn.

Dåp og nattverd

Dåp og nattverd er dei to viktigaste rituala i kristendommen og blir godkjende som sakrament av nesten alle kyrkjesamfunn.

Dåpen markerer opptaket i det kristne fellesskapet. I dei fleste kyrkjesamfunn (katolske, ortodokse og lutherske) blir spedbarn døypte, medan i andre (baptistar, pinsekyrkjelydar) blir det praktisert vaksendåp, der den som blir døypt sjølv vel trua. Ved dåpen blir vatn helt eller dyppa over den som blir døypt, medan presten seier: «Eg døyper deg i namnet åt Faderen og Sonen og Den heilage ande.»

Nattverden (eukaristien) er eit måltid med brød og vin (eller druesaft) til minne om Jesu siste måltid med disiplane før krossfestinga. Jesus sa ifølgje evangelia: «Dette er min kropp ... dette er mitt blod.» Kristne er usamde om kva som skjer med brødet og vinen (sjå kapittel 1.4), men alle ser nattverden som ei viktig handling som knyter dei truande til Jesus og til kvarandre.

Andre overgangsritar: I Den norske kyrkja er konfirmasjon ein viktig tradisjon, der ungdomar (vanlegvis 14--15 år) stadfestar dåpspakta si og tek eit meir bevisst standpunkt til trua. Kristne bryllaup og gravferder er òg viktige ritual som markerer dei store overgangane i livet.

Dei store kristne høgtidene

Jul (25. desember): Feiring av Jesu fødsel. Adventstida (fire veker) førebur feiringa. Juleevangeliet frå Lukas 2, med engelen som forkynner Jesu fødsel for gjetarane, er sentralt. Jula er den mest folkekjære kristne høgtida i Noreg. Dei ortodokse kyrkjene feirar jul 7. januar etter den julianske kalenderen.

Påske: Den viktigaste kristne høgtida, som feirar Jesu død og oppstode. Påska varer ei heil veke:
- Palmesundag: Jesus rir inn i Jerusalem
- Skjærtorsdag: Jesu siste måltid med disiplane (nattverden blir innstifta)
- Langfredag: Jesus blir krossfest og døyr
- Påskedag: Jesus står opp frå dei døde

Påska kjem etter fastetida (40 dagar), der kristne tradisjonelt fastar og førebur seg gjennom bøn og ettertanke.

Pinse (50 dagar etter påske): Feirar at Den heilage ande kom over disiplane, slik det blir skildra i Apostelgjerningane 2. Pinsa blir rekna som fødselsdagen til kyrkja -- byrjinga på den kristne kyrkja.

Kristi himmelfartsdag (40 dagar etter påske): Markerer at Jesus ifølgje Apostelgjerningane fór opp til himmelen etter oppstoda.

Oppsummering

Kristen praksis blir uttrykt gjennom gudsteneste, bøn, sakrament og høgtider. Gudstenesta er det vekentlege samlingspunktet, der kristne tilber Gud gjennom bibellesing, preike, song og ofte nattverd. Fadervår er den mest utbreidde kristne bøna.

Dåp og nattverd er dei to viktigaste sakramenta og blir godkjende av nesten alle kristne. Dåpen markerer opptak i fellesskapet, medan nattverden er eit fellesskapsmåltid til minne om Jesu siste kveld.

Dei store kristne høgtidene følgjer kyrkjeåret: jula feirar Jesu fødsel, påska feirar hans død og oppstode (den viktigaste høgtida), og pinsa feirar Den heilage andes kome og fødselsdagen til kyrkja. Desse høgtidene pregar norsk kultur og samfunn, både religiøst og kulturelt.