1.4 Kristne retninger

Kristne retningar

Kristendommen er ikkje éin einsarta religion -- han er delt i mange ulike retningar og kyrkjesamfunn. Dei tre største hovudretningane er den katolske kyrkja, den ortodokse kyrkja og dei protestantiske kyrkjene. Til saman har desse retningane over 2,4 milliardar tilhengjarar.

Kvifor er kristendommen delt? Gjennom historia har det oppstått usemjer om teologi, ritual, organisering og makt. Desse usemjene har ført til splittingar -- dei viktigaste er Det store skismaet i 1054 (som skilde katolsk og ortodoks) og reformasjonen på 1500-talet (som skilde katolsk og protestantisk). I dette kapittelet skal vi sjå på kva som kjenneteiknar dei tre hovudretningane og kva som skil dei.

Den katolske kyrkja

Den katolske kyrkja er det største kristne kyrkjesamfunnet i verda. Ho har ein hierarkisk struktur med paven øvst, deretter kardinalar, erkebiskopar, biskopar og prestar. Paven blir vald av kardinalane og sit til han døyr eller trekkjer seg (slik pave Benedikt XVI gjorde i 2013).

Sentrale trekk ved katolsk kristendom:

- Paven: Blir rekna som etterfølgjaren til Peter og har øvste mynde i tru- og moralspørsmål. Når paven talar «ex cathedra» (frå stolen), blir uttalane hans rekna som ufeilbarlege i trusspørsmål.
- Sakramenta: Den katolske kyrkja har sju sakrament: dåp, konfirmasjon (ferming), eukaristi (nattverden), bot og forsoning (skriftemålet), salvinga av dei sjuke, ordinasjon (prestevigsle) og ekteskap.
- Maria og helgenane: Katolikkar har ei spesiell ærefrykt for Jomfru Maria, mor til Jesus, og for helgenar -- heilage menneske som kan be til Gud på vegner av dei levande.
- Tradisjonen: I tillegg til Bibelen legg Den katolske kyrkja vekt på kyrkjeleg tradisjon og pavens lære som autoritetskjelder.
- Utbreiing: Den katolske kyrkja er størst i Sør-Europa, Latin-Amerika, Filippinane og delar av Afrika.

Den ortodokse kyrkja

Den ortodokse kyrkja har røter tilbake til den tidlege kyrkja i det austlege Romarriket. Etter Det store skismaet i 1054 gjekk ho sin eigen veg, uavhengig av paven i Roma.

Sentrale trekk ved ortodoks kristendom:

- Patriarkar: Den ortodokse kyrkja har ikkje éin øvste leiar, men fleire patriarkar. Patriarken av Konstantinopel (Istanbul) har ein æresposisjon som «den fremste blant likemenn», men har ikkje mynde over andre ortodokse kyrkjer.
- Gudstenesta (liturgien): Den ortodokse gudstenesta er svært høgtideleg, med rikeleg bruk av song, røykjelse og ikon. Den viktigaste gudstenesta heiter «Den guddommelege liturgien».
- Ikon: Religiøse bilete (ikon) av Jesus, Maria og helgenar spelar ei viktig rolle i ortodoks fromheit. Ikon blir rekna som «vindauge til himmelen» og blir brukte i bøn og meditasjon.
- Teologi: Den ortodokse kyrkja legg vekt på mystikk og det guddommelege mysteriet. Målet for det kristne livet blir skildra som «theosis» -- å bli guddommeleggjord, det vil seie å bli så nær Gud som mogleg.
- Utbreiing: Ortodoks kristendom dominerer i Russland, Hellas, Romania, Serbia, Bulgaria, Georgia og delar av Midtausten.

Protestantiske kyrkjer

Protestantismen oppstod med reformasjonen på 1500-talet og omfattar i dag eit stort mangfald av kyrkjesamfunn.

Sentrale trekk ved protestantisk kristendom:

- Bibelen som øvste autoritet: Protestantiske kyrkjer godkjenner ikkje paven eller kyrkjeleg tradisjon sin autoritet over Bibelen. Luther meinte at Bibelen åleine (sola scriptura) var den øvste rettesnora for tru og liv.
- Frelse ved tru: Protestantiske kristne legg vekt på at menneske blir frelste ved tru og nåde, ikkje gjennom gode gjerningar eller sakrament.
- To sakrament: Dei fleste protestantiske kyrkjer har berre to sakrament: dåp og nattverd (i motsetnad til dei sju til katolikkane).
- Det allmenne prestedømet: Luther lærte at alle kristne har direkte tilgang til Gud og ikkje treng ein prest som mellommann. Alle truande er «prestar».
- Mangfald: Det finst svært mange protestantiske kyrkjesamfunn med ulik praksis: lutheranarar, reformerte (kalvinistar), anglikanarar, baptistar, metodistar, pinsekyrkjelydar, adventistar og mange fleire.

I Noreg er Den norske kyrkja (luthersk) det klart største kyrkjesamfunnet, men det finst òg pinsekyrkjelydar, baptistkyrkjer, metodistkyrkjer og fleire andre protestantiske trussamfunn.

Oppsummering

Kristendommen er delt i tre store hovudretningar: Den katolske kyrkja (ca. 1,3 milliardar), den ortodokse kyrkja (ca. 220 millionar) og dei protestantiske kyrkjene (ca. 900 millionar). Den katolske kyrkja blir leidd av paven, har sju sakrament og legg vekt på tradisjon ved sida av Bibelen. Den ortodokse kyrkja blir styrt av patriarkar, legg vekt på liturgi og ikon, og har mystikk som eit sentralt trekk. Protestantiske kyrkjer har Bibelen som øvste autoritet, vanlegvis berre to sakrament, og finst i eit stort mangfald av ulike kyrkjesamfunn.

Skilnadene mellom retningane handlar om leiarskap, sakrament, teologi og praksis. Samtidig er det mykje som sameiner: trua på treeininga, Bibelen, Jesu frelse og det kristne fellesskapet. I dag arbeider mange kyrkjer for dialog og samarbeid gjennom den økumeniske rørsla.