Korea, Vietnam, Cuba og andre konflikter.
Stedfortrederkrigar
Sjølv om USA og Sovjet aldri kjempa direkte mot kvarandre, utkjempa dei konflikten gjennom såkalla stedfortrederkrigar. I desse konfliktane støtta supermaktene kvar si side med våpen, pengar, rådgjevarar og nokre gonger eigne soldatar.
Stedfortrederkrigane førte til enorme lidingar i landa der dei vart utkjempa, ofte i den tredje verda som vart ein arena for stormaktenes rivalisering.
Ein stedfortrederkrig er ein væpna konflikt der stormakter kjempar indirekte ved å støtte lokale partar.
Kjenneteikn ved stedfortrederkrigar:
- Supermaktene unngår direkte konfrontasjon
- Lokale konfliktar får tilførsel av våpen og ressursar utanfrå
- Ideologisk dimensjon - "kommunisme vs kapitalisme"
- Ofte langvarige og øydeleggjande for sivilbefolkninga
Eksempel: Korea, Vietnam, Afghanistan, Angola, Nicaragua
Kva var stedfortrederkrigar, og kvifor valde supermaktene å kjempe på denne måten i staden for direkte krig?
Koreakrigen (1950-1953)
Koreakrigen var den første store stedfortrederkrigen.
Bakgrunn
Etter andre verdskrig vart Korea delt ved 38. breiddegrad:
- Nord-Korea: Kommunistisk, støtta av Sovjet og Kina
- Sør-Korea: Pro-vestleg, støtta av USA
Krigens gang
- 1950: Nord-Korea invaderer Sør-Korea
- FN (leidd av USA) grip inn til forsvar for Sør
- Kinesiske "frivillige" hjelper Nord-Korea
- Fronten stabiliserer seg rundt 38. breiddegrad
Resultat
Våpenkvile i 1953, men ingen fredsavtale. Korea er framleis delt langs same linje i dag.
Skildre Koreakrigen og forklar kvifor han vert rekna som ei viktig hending i den kalde krigen.
Vietnamkrigen (1955-1975)
Vietnamkrigen vart den kalde krigens lengste og mest kontroversielle konflikt.
Bakgrunn
- Vietnam var fransk koloni til 1954
- Landet vart delt: Kommunistisk Nord vs pro-vestleg Sør
- USA engasjerte seg gradvis for å hindre kommunistisk siger
Amerikansk engasjement
- 1965: USA sender bakkestyrkar, på det meste 500 000 soldatar
- Massiv bombing av Nord-Vietnam
- Geriljakrig mot Viet Cong i sør
Utfall
- 1973: USA trekkjer seg ut etter massiv motstand heime
- 1975: Nord-Vietnam sigrar, landet vert samla under kommunistisk styre
- Ca. 3 millionar vietnamesarar og 58 000 amerikanarar drepne
Teorien vart brukt til å rettferdiggjere amerikansk intervensjon:
"Viss Vietnam fell, fell snart heile Søraust-Asia til kommunismen."
Dominoteorien dreiv amerikansk politikk i Vietnam, men viste seg å vere overdriven - kommunismens siger i Vietnam førte ikkje til at alle naboland vart kommunistiske.
Forklar dominoteorien og vurder kva han hadde å seie for USAs engasjement i Vietnam.
Cuba-krisa (1962)
Cuba-krisa var den kalde krigens farlegaste augneblink - verda var nærare atomkrig enn nokon gong.
Bakgrunn
- 1959: Fidel Castro tek makta i Cuba
- Cuba vert kommunistisk og alliert med Sovjet
- 1961: USA mislukkast med invasjon (Grisebukta)
Krisa
- Oktober 1962: USA oppdagar sovjetiske atomrakettar på Cuba
- President Kennedy krev rakettane fjerna
- Marineblokade av Cuba
- 13 dagar med intens spenning
Løysing
Kompromiss: Sovjet fjernar rakettane, USA lovar å ikkje invadere Cuba og fjernar (hemmeleg) rakettar frå Tyrkia.
Drøft kvifor Cuba-krisa vert rekna som det farlegaste augneblinken under den kalde krigen, og kva lærdomar han gav.
Drøft konsekvensane av stedfortrederkrigane for landa der dei vart utkjempa. Bruk gjerne Korea eller Vietnam som eksempel.
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Stedfortrederkrig: Ein stedfortrederkrig er ein væpna konflikt der stormakter kjempar indirekte ved å støtte lokale partar.
- Dominoteorien: Dominoteorien var ideen om at viss eitt land fall til kommunismen, ville naboleandane følgje etter - som dominobrikker.
- Stedfortrederkrigar: Sjølv om USA og Sovjet aldri kjempa direkte mot kvarandre, utkjempa dei konflikten gjennom såkalla stedfortrederkrigar.
- Koreakrigen (1950-1953): Koreakrigen var den første store stedfortrederkrigen.
- Bakgrunn: Etter andre verdskrig vart Korea delt ved 38.
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Stedfortrederkrig | Ein stedfortrederkrig er ein væpna konflikt der stormakter kjempar indirekte ved å støtte lokale partar. |
| Dominoteorien | Dominoteorien var ideen om at viss eitt land fall til kommunismen, ville naboleandane følgje etter - som dominobrikker. |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.