Krigens slutt og rettsoppgjøret.
Krigens slutt og ein ny verdsorden
Då andre verdskrig tok slutt i 1945, låg store delar av Europa og Asia i ruinar. Mellom 70 og 85 millionar menneske var døde. Sigerherrane stod overfor enorme utfordringar: Korleis skulle freden organiserast? Korleis skulle krigsforbrytarar straffast? Korleis kunne ein hindre at noko liknande skjedde igjen?
Svara på desse spørsmåla forma etterkrigstida og verda vi lever i i dag.
Fakta om Nürnbergprosessen:
- 24 leiande nazistar vart tiltala
- Anklagene: Brotsverk mot freden, krigsbrotsverk, brotsverk mot menneskeheita
- 12 vart dømde til døden, 7 til fengselsstraff, 3 frikjende
- Prosessen etablerte prinsippet om individuelt ansvar for krigsbrotsverk
- Grunnla moderne internasjonal strafferett
"Eg følgde berre ordre" vart avvist som forsvar.
Kva var Nürnbergprosessen, og kva prinsipp for internasjonal rett etablerte han?
Dei sameinte nasjonane (FN)
For å hindre nye verdskrigar vart Dei sameinte nasjonane (FN) grunnlagde i 1945.
FNs struktur:
- Generalforsamlinga: Alle medlemsland har éi røyst
- Tryggingsrådet: 5 faste medlemmer med vetorett (USA, Sovjet/Russland, Storbritannia, Frankrike, Kina)
- Sekretariatet: FNs administrasjon, leidd av generalsekretæren
FNs formål:
- Bevare internasjonal fred og tryggleik
- Utvikle vennlege relasjonar mellom nasjonar
- Fremje samarbeid om internasjonale problem
- Verne menneskerettane
Erklæringa slår fast at alle menneske har:
- Rett til liv, fridom og personleg tryggleik
- Likskap for lova
- Tanke-, samvits- og religionsfridom
- Ytringsfridom
- Rett til arbeid og utdanning
- Forbod mot tortur og slaveri
Erklæringa var eit direkte svar på Holocaust og andre verdskrig.
Forklar samanhengen mellom andre verdskrig, Holocaust og Menneskerettserklæringa frå 1948.
Det norske rettsoppgjeret
I Noreg vart det gjennomført eit omfattande rettsoppgjer mot dei som hadde samarbeidd med okkupasjonsmakta.
Omfang:
- Ca. 90 000 personar etterforska
- Ca. 50 000 dømde for landssvik
- 45 avretta, inkludert Quisling
- Dei fleste fekk bøter, tap av røysterett, eller korte fengselsstraffer
Kritikk av oppgjeret:
- Råka ofte "småfolk" hardare enn næringslivsleiarar
- "Tyskarjentene" vart behandla hardt
- Nokre meinte straffa var for mild, andre for hard
- Spørsmål om lover med tilbakeverkande kraft
Skildre hovudtrekka i det norske landssvikoppgjeret. Kva grupper vart råka, og kva slags straff fekk dei?
Etterkrigstidas Europa
Etter krigen vart Europa delt:
- Vest-Europa: Under amerikansk innflytelse, Marshall-hjelp, demokrati, marknadsøkonomi
- Aust-Europa: Under sovjetisk kontroll, kommunistiske regime, planøkonomi
Dette la grunnlaget for den kalde krigen som skulle prege verdshistoria dei neste 45 åra.
Andre konsekvensar:
- Israel oppretta (1948) - delvis som respons på Holocaust
- Europeisk integrasjon byrja (forløparen til EU)
- Avkolonisering akselererte
- USA og Sovjet vart supermakter
Drøft korleis freden etter andre verdskrig var forskjellig frå freden etter første verdskrig. Kvifor vart ikkje Versailles-feila gjentekne?
Drøft kvifor andre verdskrig vert rekna som eit vendepunkt i verdshistoria. Kva varige endringar førte krigen til?
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Nürnbergprosessen: Nürnbergprosessen (1945-1946) var rettsoppgjeret mot leiande nazistar etter krigen.
- Menneskerettserklæringa: Verdserklæringa om menneskerettar vart vedteken av FN 10.
- Krigens slutt og ein ny verdsorden: Då andre verdskrig tok slutt i 1945, låg store delar av Europa og Asia i ruinar.
- Dei sameinte nasjonane (FN): For å hindre nye verdskrigar vart Dei sameinte nasjonane (FN) grunnlagde i 1945.
- FNs struktur
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Nürnbergprosessen | Nürnbergprosessen (1945-1946) var rettsoppgjeret mot leiande nazistar etter krigen. |
| Menneskerettserklæringa | Verdserklæringa om menneskerettar vart vedteken av FN 10. |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.