Versailles og den nye verdensordenen.
Freden som sådde kimen til ny krig
Då krigen slutta 11. november 1918, låg Europa i ruinar. Over 17 millionar var døde, fire imperium hadde kollapsa, og millionar var flyktningar.
Fredskonferansen i Paris 1919 skulle skape ein ny verdsorden. Men freden som vart forhandla fram, særleg Versailles-traktaten med Tyskland, skapte bitterheit som bidrog til neste verdskrig berre 20 år seinare.
- USA går inn i krigen (april) - ubegrensa u-båtkrig og Zimmermann-telegrammet
- Russland trekkjer seg ut etter revolusjonen (oktober)
1918:
- Tysk våroffensiv mislukkast
- Allierte motoffensivar med amerikanske forsterkningar
- Tyske allierte kollapsar: Bulgaria, Osmansk rike, Austerrike-Ungarn
- Revolusjon i Tyskland - keisaren abdiserer
- Våpenkvile 11. november 1918, klokka 11
Imperia som fall:
- Det tyske keisarriket
- Austerrike-Ungarn
- Det osmanske riket
- Det russiske tsarriket (revolusjon 1917)
Nye statar:
Polen, Tsjekkoslovakia, Jugoslavia, Finland, dei baltiske statane med fleire.
Kva faktorar førte til at krigen enda i 1918?
Dei sigrande maktene forhandla utan Tyskland. "Dei fire store": Wilson (USA), Clemenceau (Frankrike), Lloyd George (Storbritannia), Orlando (Italia).
Hovudpunkt i Versailles-traktaten:
- Territorielle tap: Alsace-Lorraine til Frankrike, område til Polen, alle koloniar
- Militære avgrensingar: Hær maks 100 000, ingen luftvåpen, ingen u-båtar, demilitarisert Rhinland
- Krigsskuldsklausulen (artikkel 231): Tyskland måtte akseptere skulda for krigen
- Erstatningar: Enorme summar som skulle betalast til dei allierte
Reaksjonar i Tyskland:
Tyskarar kalla traktaten "diktat" - han var påtvinga, ikkje forhandla. Bitterheit over "dolkestøytlegenda" (at Tyskland hadde blitt svikta heimanfrå) og dei harde vilkåra skapte grobotn for revansje.
Forklar kvifor Versailles-traktaten skapte så mykje bitterheit i Tyskland.
Internasjonal organisasjon grunnlagd i 1920 for å bevare freden. President Wilsons idé.
Mål:
- Kollektiv tryggleik - angrep på éin er angrep på alle
- Fredeleg løysing av konfliktar
- Nedrusting
- Samarbeid om sosiale og økonomiske spørsmål
Veikskapar:
- USA vart ikkje medlem (Senatet nekta å ratifisere)
- Inga eiga militærmakt
- Stormaktene følgde ikkje alltid reglane
- Tyskland og Sovjetunionen var først utanfor
Mandatsystemet:
Tidlegare tyske koloniar og osmanske område vart "mandat" styrte av sigerherre "på vegner av" Folkeforbundet.
Arven:
Folkeforbundet mislukkast i å hindre ny krig, men la grunnlaget for FN etter andre verdskrig.
Kva var Folkeforbundet, og kvifor greidde det ikkje å forhindre nye krigar?
Kva var Wilsons 14 punkt, og korleis påverka dei fredsoppgjeret?
President Woodrow Wilson presenterte prinsippa sine for ein rettferdig fred.
Hovudprinsipp:
- Ope diplomati - slutt på hemmelege avtalar
- Havas fridom
- Frihandel
- Nedrusting
- Sjølvråderett for folk
- Folkeforbundet
Spesifikke punkt:
- Gjenoppretting av Belgia og Frankrike
- Justering av italienske grenser etter nasjonalitet
- Autonomi for folk i Austerrike-Ungarn og Det osmanske riket
- Uavhengig Polen med tilgang til havet
Innverknad:
Punkta skapte håp om rettferdig fred, men vart ikkje fullt ut følgde. Sigerherrane ville ha straff og erstatning, ikkje berre rettferd. Sjølvråderetten vart selektivt brukt - nokre folk fekk han, andre ikkje.
Kvifor vart ikkje Wilsons 14 punkt fullt ut gjennomførte i fredsoppgjeret?
Drøft påstanden: "Versailles-traktaten var for hard til å skape varig fred, men for mild til å hindre tysk revansje."
Kva lærdommar frå Versailles vart brukte når ein skapte freden etter andre verdskrig?
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Krigens slutt: 1917 - Vendepunktet
- Versailles-traktaten: Fredskonferansen i Paris (1919): Dei sigrande maktene forhandla utan Tyskland.
- Folkeforbundet og den nye verdsordenen: Folkeforbundet (League of Nations): Internasjonal organisasjon grunnlagd i 1920 for å bevare freden.
- Freden som sådde kimen til ny krig: Då krigen slutta 11. november 1918, låg Europa i ruinar.
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Krigens slutt | 1917 - Vendepunktet |
| Versailles-traktaten | Fredskonferansen i Paris (1919): Dei sigrande maktene forhandla utan Tyskland. |
| Folkeforbundet og den nye verdsordenen | Folkeforbundet (League of Nations): Internasjonal organisasjon grunnlagd i 1920 for å bevare freden. |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.