Samenes historie og minoriteters stilling i Norge.
Samane - urfolket i Noreg
Samane er urfolket i Noreg og har levd i nordområda i tusenvis av år - lenge før dei moderne statsgrensene vart trekte. Tradisjonelt har samane livnært seg av reindrift, fiske, fangst og jordbruk.
Det samiske busetjingsområdet - Sápmi - strekkjer seg over fire land: Noreg, Sverige, Finland og Russland. Samane har aldri hatt ein eigen stat, men har ein felles kultur, eit felles språk og ein felles identitet.
Historia til samane er prega av eit langt og vanskeleg forhold til den norske staten. Frå 1800-talet vart samane utsette for ein systematisk fornorskingspolitikk som forsøkte å utslette samisk språk og kultur.
Kva inneber det at samane er urfolket i Noreg, og kva er Sápmi?
Fornorskingspolitikken
Frå midten av 1800-talet førte norske styresmakter ein systematisk politikk for å assimilere samane (og kvenane) inn i den norske majoritetsbefolkninga. Denne fornorskingspolitikken varte i over hundre år.
Verkemiddel:
- Språkforbod i skulen: Samisk var forbode som undervisningsspråk. Barn vart straffa for å snakke samisk.
- Jordsalslova (1902): Ein måtte kunne norsk for å kjøpe jord i Finnmark
- Internatskular: Samiske barn vart sende bort frå familiane til internatskular der dei berre fekk snakke norsk
- Namneendringar: Samiske stadnamn vart erstatta med norske
- Kulturell nedvurdering: Samisk kultur vart framstilt som mindreverdig
Fornorskingspolitikken var basert på sosialdarwinistiske idear om at samane var eit "primitivt" folk som måtte "siviliserast".
Skildre fornorskingspolitikken. Kva for verkemiddel vart brukte, og kva var målet?
Samisk revitalisering og rettar
Frå 1960-70-talet skjedde ei endring. Ein ny generasjon samar kravde anerkjenning av kulturen og rettane sine. Altasaka (1979-1981) - konflikten om utbygging av Alta-Kautokeino-vassdraget - vart eit vendepunkt.
Samiske aktivistar og miljøvernarar protesterte mot utbygginga som ville øydeleggje samiske reindriftsområde. Demonstrasjonar, sveltestreikar og sivil ulydnad sette fokus på situasjonen til samane.
Viktige gjennombrot:
- Samerettsutvalet (1980): Utgreidde rettsstillinga til samane
- Samelova (1987): Anerkjende samane som urfolk
- Sametinget (1989): Det folkevalde organet til samane vart oppretta
- Grunnlovsendring (1988): Staten vart forplikta til å sikre samisk språk, kultur og samfunnsliv
- ILO-konvensjon 169 (1990): Noreg ratifiserte FN-konvensjonen om rettane til urfolk
Protestane samla samar, miljøvernarar og andre:
- Demonstrasjonar og leirslåing ved Stilla (utbyggingsstaden)
- Sveltestreik framfor Stortinget
- Sivil ulydnad - folk lét seg arrestere
Politiet gjennomførte den største politiaksjonen i Noreg for å fjerne demonstrantane.
Betydninga:
Sjølv om utbygginga vart gjennomført, sette Altasaka rettane til samane på dagsordenen. Ho førte til:
- Oppretting av Samerettsutvalet
- Grunnlovsendring om samiske rettar
- Oppretting av Sametinget
- Eit nytt medvit i det norske samfunnet om urett begått mot samane
Altasaka var eit vendepunkt i samisk historie i Noreg.
Kva var Altasaka, og kvifor blir ho rekna som eit vendepunkt i samisk historie?
Andre minoritetar i Noreg
Noreg har fleire nasjonale minoritetar med lang historie i landet:
Kvenar/norskfinnar: Etterkomarar av finsktalande innvandrarar til Nord-Noreg frå 1600-talet. Var òg utsette for fornorskingspolitikk.
Skogfinnar: Etterkomarar av finske innvandrarar til Austlandet på 1600-talet.
Romani (taterar): Omreisande folkegruppe med eigne tradisjonar. Utsette for grove overgrep, inkludert tvangssterilisering.
Rom (sigøynarar): Kom til Noreg på 1800-talet. Nekta innreise til Noreg i periodar.
Jødar: Forbode tilgang til Noreg frå 1687 til 1851 ("jødeparagrafen" i Grunnlova). 772 norske jødar vart deporterte og drepne under Holocaust.
I 1999 anerkjende Noreg desse som nasjonale minoritetar med særlege rettar.
Kva for minoritetsgrupper har Noreg, og korleis har den norske staten behandla dei historisk?
Les kjeldeteksten nedanfor og svar på spørsmåla under.
Kjelde: Instruks for undervisningen i de samiske og kvenske overgangsdistrikter (Wexelsen-plakaten), 1898
Kontekst: Wexelsen-plakaten er oppkalla etter kyrkje- og undervisningsminister Vilhelm Andreas Wexelsen. Han var eit offisielt vedtak som fastslo at samisk og kvensk berre skulle brukast som hjelpespråk i skulen - ikkje som undervisningsspråk. Dokumentet er eit sentralt uttrykk for fornorskingspolitikken som vart ført overfor samar og kvenar frå midten av 1800-talet til langt ut på 1900-talet.
Kjeldeanalyse:
- Avsendar: Den norske regjeringa, representert ved kyrkje- og undervisningsministeren. Dokumentet reflekterer den offisielle politikken til den norske staten overfor minoritetar.
- Føremål: Å fornorske samiske og kvenske barn gjennom skulen. Målet var at barn med samisk eller kvensk morsmål skulle lære norsk og bli «norske» i kultur og identitet.
- Perspektiv: Eit einsidig majoritetsperspektiv. Samisk og kvensk kultur blir ikkje anerkjend som verdifull i seg sjølv, men sett som hinder for integrering. Det eigne perspektivet til samane og kvenane er heilt fråverande.
- Kjeldeverdi: Dokumentet er svært verdifullt for å forstå dei konkrete verkemidla til fornorskingspolitikken. Det viser korleis staten brukte skulen som verktøy for kulturell assimilering. Dokumentet seier mykje om haldningane til majoritetssamfunnet, men ingenting om korleis politikken vart opplevd av dei han råka.
Kva fortel dette dokumentet oss om haldninga til norske styresmakter til samisk og kvensk kultur? Korleis heng dette saman med nasjonalismen på 1800-talet? Samanlikn med språkpolitikken i dag overfor samisk.
Drøft kvifor norsk nasjonalisme på 1800- og 1900-talet førte til undertrykking av samar og andre minoritetar. Kva kan vi lære av denne historia?
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Urfolk: Urfolk er folk som budde i eit område før kolonisering eller etablering av moderne statar, og som har bevart sin tradisjonelle kultur.
- Fornorskingspolitikk: Fornorskingspolitikken var det systematiske forsøket til den norske staten på å assimilere samar og kvenar inn i den norske majoritetsbefolkninga frå ca. 1850 til…
- Samane - urfolket i Noreg: Samane er urfolket i Noreg og har levd i nordområda i tusenvis av år - lenge før dei moderne statsgrensene vart trekte.
- Fornorskingspolitikken: Frå midten av 1800-talet førte norske styresmakter ein systematisk politikk for å assimilere samane (og kvenane) inn i den norske majoritetsbefolkninga.
- Verkemiddel: Språkforbod i skulen: Samisk var forbode som undervisningsspråk.
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Urfolk | Urfolk er folk som budde i eit område før kolonisering eller etablering av moderne statar, og som har bevart sin tradisjonelle kultur. |
| Fornorskingspolitikk | Fornorskingspolitikken var det systematiske forsøket til den norske staten på å assimilere samar og kvenar inn i den norske majoritetsbefolkninga frå ca. 1850 til… |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.