1814, union med Sverige og frigjøringen 1905.
Noreg under Danmark
I over 400 år (1380-1814) var Noreg i union med Danmark. Unionen var ulikeverdig - Danmark var den dominerande partnaren. Kongen budde i København, og mange viktige avgjerder for Noreg vart tekne der.
Noreg hadde inga eiga nasjonalforsamling eller regjering. Det norske aristokratiet var svakt etter svartedauden, og danske adelsmenn og embetsmenn dominerte. Reformasjonen i 1536 førte til at Noreg formelt vart ein dansk provins.
Samstundes heldt Noreg på ein viss eigenart - eigne lover, eiga kyrkje, og norsk bondestand heldt seg sterkare enn i Danmark.
Skildre stillinga til Noreg i unionen med Danmark. Kva for trekk viser at unionen var ulikeverdig?
1814 - mirakelåret
Napoleonskrigane førte til frigjeringa av Noreg frå Danmark. Danmark-Noreg hadde støtta Napoleon og vart straffa då han tapte. Ved Kielfreden (januar 1814) måtte Danmark avstå Noreg til Sverige.
Men nordmennene godtok ikkje dette. Prins Christian Frederik, dansk statthaldar i Noreg, leidde motstanden. I februar 1814 vart det kalla inn til riksforsamling.
17. mai 1814 vedtok riksforsamlinga på Eidsvoll Grunnlova til Noreg - ei av dei mest liberale i Europa på den tida. Christian Frederik vart vald til konge.
Hovudprinsippa i Grunnlova:
- Maktfordeling mellom konge, storting og domstolar
- Folkesuverenitet - makta utgår frå folket
- Ytringsfridom, trykkefridom og næringsfridom
- Røysterett for embetsmenn og eigedomsbesitjande bønder (ca. 40% av vaksne menn)
Riksforsamlinga møttest på Eidsvoll frå 10. april til 20. mai 1814. 112 representantar var valde frå heile landet - embetsmenn, bønder og nokre byborgarar.
To fløyar:
- Sjølvstendepartiet (leidd av Christian Magnus Falsen) ville ha full uavhengigheit og Christian Frederik som konge
- Unionspartiet (leidd av grev Wedel) meinte Noreg måtte godta union med Sverige, men sikre best moglege vilkår
Sjølvstendepartiet vann. Grunnlova vart utforma på rekordtid, inspirert av amerikanske og franske førebilete, men tilpassa norske forhold.
Særnorske trekk:
- Sterk stilling for bøndene - odelsretten vart grunnlovsfesta
- Forbod mot adel (adelsprivilegia vart oppheva)
- Relativt vid røysterett - breiare enn i dei fleste land
Kva var dei viktigaste prinsippa i Grunnlova av 1814, og kva for idear var ho inspirert av?
Unionen med Sverige (1814-1905)
Sommaren 1814 gjekk Sverige til krig mot Noreg. Etter ein kort krig måtte Noreg godta union med Sverige, men fekk halde på Grunnlova med nokre endringar (Novembergrunnlova).
Unionen var ein personalunion - landa delte konge, men hadde elles eigne institusjonar. Noreg heldt på Stortinget, eiga regjering, eigne lover, eigen hær og eige flagg (etter kvart).
Gjennom 1800-talet voks norsk nasjonalisme. Stortinget kjempa for å utvide norsk sjølvstyre:
- 1821: Stortinget nekta å opprette norsk adel
- 1837: Formannskapslovene - lokalt sjølvstyre
- 1884: Parlamentarisme - regjeringa må ha tilliten til Stortinget
- Flaggsaka: Kamp for reint norsk flagg (utan unionsmerke)
Kva kjenneteikna unionen med Sverige, og korleis utvida Noreg sjølvstyret sitt gjennom 1800-talet?
1905 - full uavhengigheit
Striden om eige konsulatvesen (norske konsulat i utlandet) førte til det endelege brotet. Då Sverige nekta å godta norske krav, erklærte Stortinget 7. juni 1905 at unionen var oppløyst.
Folkerøystinga 13. august 1905 viste massiv støtte for unionsoppløysinga: 368 208 røysta ja, berre 184 røysta nei.
Det var fare for krig, men forhandlingar i Karlstad førte til fredeleg løysing. Sverige anerkjende norsk uavhengigheit mot at Noreg reiv nokre grensefestningar.
I ei ny folkerøysting valde nordmennene monarki. Den danske prinsen Carl vart vald til konge og tok namnet Haakon VII. Han kom til Noreg 25. november 1905.
Noreg var endeleg ein fullt uavhengig nasjon etter nesten 500 år.
Skildre korleis Noreg vart uavhengig i 1905. Kvifor gjekk det fredeleg?
Les kjeldeteksten nedanfor og svar på spørsmåla under.
"§ 2. Den evangelisk-lutherske Religion forbliver Statens offentlige Religion. De Indvaanere, der bekjende sig til den, ere forpligtede til at opdrage sine Børn i samme. Jesuiter og Munkeordener maae ikke taales. Jøder ere fremdeles udelukkede fra Adgang til Riget."
Kjelde: Kongeriket Norges Grundlov, vedteke på Eidsvoll 17. mai 1814 (originalspråk)
Kontekst: Grunnlova vart skriven på berre nokre veker av 112 menn på Eidsvoll. Ho var inspirert av den amerikanske og den franske grunnlova og blir rekna som ei av dei mest liberale grunnlovene i Europa på den tida. Samstundes inneheldt ho føresegner som vi i dag ser som diskriminerande.
Kjeldeanalyse:
- Avsendar: Riksforsamlinga på Eidsvoll - 112 menn frå embetsstanden, borgarskapet og bondestanden. Ingen kvinner, ingen samiske representantar, ingen representantar for dei lågaste klassane.
- Føremål: Å etablere Noreg som ein sjølvstendig stat med ei moderne grunnlov. Grunnlova skulle sikre folkesuverenitet, maktfordeling og individuelle rettar.
- Perspektiv: Grunnlova representerer ideala i opplysingstida, men sett gjennom augo til ei bestemt gruppe i samfunnet. Ho er liberal i si tid, men ekskluderer grupper vi i dag reknar som sjølvsagde rettshavarar.
- Kjeldeverdi: Grunnlova er det viktigaste historiske dokumentet til Noreg. Ho viser både ideala og avgrensingane i tenkinga på den tida. Paragraf 2 er spesielt verdifull fordi ho viser at sjølv dei mest progressive dokumenta kan innehalde diskriminerande føresegner.
Analyser begge paragrafane. Kva er framstegsvennleg ved § 1? Kva er problematisk ved § 2? «Jødeparagrafen» vart fjerna i 1851, og føresegna om munkeordenar i 1897. Kva fortel dette oss om korleis verdiar endrar seg over tid?
Drøft kva 1814 og 1905 betydde for norsk nasjonal identitet. Kvifor er desse åra så viktige i norsk historie?
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Unionen med Danmark: Unionen med Danmark (1380-1814) var ei statsrettsleg forbinding der Noreg og Danmark hadde felles konge.
- Noreg under Danmark: I over 400 år (1380-1814) var Noreg i union med Danmark.
- 1814 - mirakelåret: Napoleonskrigane førte til frigjeringa av Noreg frå Danmark.
- Hovudprinsippa i Grunnlova: Maktfordeling mellom konge, storting og domstolar
- Unionen med Sverige (1814-1905): Sommaren 1814 gjekk Sverige til krig mot Noreg.
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Unionen med Danmark | Unionen med Danmark (1380-1814) var ei statsrettsleg forbinding der Noreg og Danmark hadde felles konge. |
| Noreg under Danmark | I over 400 år (1380-1814) var Noreg i union med Danmark. |
| 1814 - mirakelåret | Napoleonskrigane førte til frigjeringa av Noreg frå Danmark. |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.