Revolusjonen som endret Europa.
Frankrike før revolusjonen
Frankrike på 1780-talet var den mektigaste staten i Europa, men prega av djup krise. Samfunnet var delt i tre stender:
- Fyrste stand: Geistlegheita (ca. 100 000) - betalte ikkje skatt
- Andre stand: Adelen (ca. 400 000) - betalte ikkje skatt
- Tredje stand: Alle andre (ca. 26 millionar) - bar heile skattebyrda
Staten var nærmast bankerott etter kostbare krigar. Kong Ludvig XVI var svak og ubesluttsam. Hoffet ved Versailles levde i luksus medan folket svalt. Dårlege avlingar i 1788 førte til matmangel og høge brødprisar.
Skildr dei viktigaste årsakene til den franske revolusjonen.
Revolusjonen bryt ut (1789)
I mai 1789 møttest stenderforsamlinga i Versailles. Tredje stand kravde at stendene skulle møtast samla og stemme per hovud (ikkje per stand), slik at dei kunne vinne fleirtal.
Då kongen nekta, erklærte tredje stand seg som Nasjonalforsamling 17. juni 1789. Dei svor å ikkje gå frå kvarandre før Frankrike hadde fått ei grunnlov (Ballhuseden).
14. juli 1789 storma ein folkemengd festninga Bastillen i Paris for å skaffe våpen. Fallet til Bastillen vart symbolet på revolusjonen og blir framleis feira som Frankrike sin nasjonaldag.
I august vedtok Nasjonalforsamlinga Erklæringa om rettane til mennesket og borgaren - eit dokument inspirert av den amerikanske sjølvstendeerklæringa og opplysningsfilosofien.
Kva var dei viktigaste hendingane i 1789 som markerte starten på den franske revolusjonen?
Radikalisering og terror (1792-1794)
Revolusjonen radikaliserte seg gradvis. I 1792 vart Frankrike erklært republikk, og i januar 1793 vart Ludvig XVI avretta ved giljotinen.
Krig mot europeiske makter og indre opprør skapte kaos. Jakobinarane, leidde av Maximilien Robespierre, tok makta og innførte skrekkveldet (terroren). Alle som vart rekna som fiendar av revolusjonen, risikerte å bli avretta.
I løpet av drygt eitt år vart rundt 17 000 menneske avretta ved giljotinen, deriblant dronning Marie Antoinette og mange av dei eigne leiarane til revolusjonen. Terroren ramma til slutt Robespierre sjølv - han vart avretta i juli 1794.
Fridom tydde:
- Fridom frå vilkårleg fengsling og tortur
- Ytringsfridom og pressefridom
- Religiøs toleranse
- Slutt på livegenskap og feudale bindingar
Likskap tydde:
- Avskaffing av privilegia til adelen og geistlegheita
- Like for lova (ingen særdomstolar for adelen)
- Karriere open for talent, ikkje berre fødsel
Brorskap tydde:
- Solidaritet mellom borgarane
- Nasjonal einskap - alle franskmenn som brør
I praksis var det langt mellom ideal og verkelegheit. Kvinner fekk ikkje stemmerett, slaveriet vart fyrst avskaffa, så gjeninnført, og terroren viste at fridom kunne ofrast for "tryggleiken til revolusjonen".
Kva var "skrekkveldet" (terroren), og korleis kunne ein revolusjon for fridom føre til masseavrettingar?
Napoleon og arven etter revolusjonen
Etter terroren kom ein meir moderat periode, men Frankrike var framleis ustabilt. I 1799 greip generalen Napoleon Bonaparte makta gjennom eit statskupp. I 1804 krona han seg sjølv til keisar.
Napoleon var eit barn av revolusjonen, men òg graven hennar. Han heldt på mange av reformene til revolusjonen:
- Likskap for lova (Napoleons lovbok - Code civil)
- Karriere open for talent
- Avskaffing av føydale privilegium
Samstundes avskaffa han demokratiet og ytringsfridommen. Gjennom krigane sine spreidde han ideane til revolusjonen til heile Europa - men òg fransk dominans.
Nederlaget til Napoleon i 1815 førte til restaurasjon av dei gamle monarkia, men ideane om fridom, likskap og nasjonalisme var umoglege å undertrykkje permanent.
Korleis vidareførte og forandra Napoleon arven etter den franske revolusjonen?
Les kjeldeteksten nedanfor og svar på spørsmåla under.
"Artikkel 2: Formålet med kvar politisk samanslutning er å bevare dei naturlege og umistelege rettane til mennesket. Desse rettane er fridom, eigedom, tryggleik og motstand mot undertrykking."
"Artikkel 3: Prinsippet for all suverenitet kviler i sin heilskap hjå nasjonen. Inga stand og ikkje noko individ kan utøve myndigheit som ikkje uttrykkjeleg går ut frå henne."
"Artikkel 11: Fri meddeling av tankar og meiningar er ein av dei mest dyrebare rettane til mennesket."
Kjelde: Erklæringa om rettane til mennesket og borgaren (Déclaration des droits de l'homme et du citoyen), 26. august 1789
Kontekst: Erklæringa vart vedteken av den franske nasjonalforsamlinga under revolusjonen. Ho var inspirert av filosofane Locke og Montesquieu og av den amerikanske sjølvstendeerklæringa (1776). Erklæringa blir rekna som eitt av dei viktigaste dokumenta i historia til menneskerettane.
Kjeldeanalyse:
- Avsendar: Den franske nasjonalforsamlinga, dominert av borgarskapet (tredjestanden). Erklæringa reflekterer dermed interessene og verdiane til borgarskapet.
- Formål: Å slå fast universelle menneskerettar som grunnlag for ein ny politisk orden. Erklæringa skulle rettferdiggjere revolusjonen og erstatte det gamle stendersamfunnet.
- Perspektiv: Erklæringa hevdar å gjelde alle menneske, men «mennesket» tydde i praksis kvite, eigedomsbesitjande menn. Kvinner, slavar i koloniane og dei fattigaste var ekskluderte.
- Kjeldeverdi: Erklæringa er eit nøkkeldokument i historia til demokratiet og menneskerettane. Ho viser ideala frå opplysningstida omsette i politisk handling. Samstundes viser gapet mellom ideala og verkelegheita at universelle rettar ikkje vart universelle med éin gong.
Samanlikn desse artiklane frå 1789 med moderne menneskerettar. Kva er overraskande moderne? Kva manglar i erklæringa dersom vi tenkjer på kven «mennesket» eigentleg viste til i 1789?
Drøft tydinga av den franske revolusjonen for europeisk og verda si historie. Var revolusjonen ein suksess eller ein fiasko?
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Stenderforsamlinga: Stenderforsamlinga (États généraux) var den franske riksforsamlinga der dei tre stendene møttest.
- Menneskerettserklæringa: Erklæringa om rettane til mennesket og borgaren (1789) slo fast at alle menneske er fødde frie og like i rettar.
- Frankrike før revolusjonen: Frankrike på 1780-talet var den mektigaste staten i Europa, men prega av djup krise.
- Revolusjonen bryt ut (1789): I mai 1789 møttest stenderforsamlinga i Versailles.
- Radikalisering og terror (1792-1794): Revolusjonen radikaliserte seg gradvis.
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Stenderforsamlinga | Stenderforsamlinga (États généraux) var den franske riksforsamlinga der dei tre stendene møttest. |
| Menneskerettserklæringa | Erklæringa om rettane til mennesket og borgaren (1789) slo fast at alle menneske er fødde frie og like i rettar. |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.