Morener og eskere.
Glasiale avsetningsformer
Når isbrear smeltar, etterlèt dei store mengder materiale dei har transportert. Dette materialet dannar karakteristiske landformer som vi kallar glasiale avsetningsformer.
To hovudtypar avsetningar
1. Usorterte avsetningar (morene/till)
- Avsett direkte av isen
- Alle kornstorleikar blanda
- Kanta fragment
2. Sorterte avsetningar (glasifluviale)
- Avsett av smeltevatn
- Sortert etter kornstorleik
- Meir avrunda fragment
Begge typar finst over heile Noreg og fortel historia om istidene.
Morene er usortert materiale (till) transportert og avsett av ein isbre. Materialet inneheld alle kornstorleikar frå finaste leire til store blokker, og fragmenta er ofte kanta. Morene blir avsett direkte av isen utan sortering av smeltevatn.
Morenetypar
Morenar blir klassifiserte etter kvar i høve til isbreen dei blir avsette.
Botnmorene
- Blir avsett under isbreen
- Pressa saman av vekta til isen
- Ofte jamn, bølgjande overflate
- Kan vere svært kompakt (loddbotnmorene)
- Dekkjer store område
Endemorene
- Blir avsett ved fronten av breen
- Dannar ryggar på tvers av rørsla til isen
- Viser kvar breen stoppa eller hadde pause
- Kan vere mange titals meter høg
- Viktig for å datere breutbreiing
Sidemorene
- Blir avsett langs sidene av breen
- Dannar langstrekte ryggar parallelt med dalen
- Materiale frå forvitring av fjellsidene
- Tydelege langs mange norske brear
Midtmorene
- Blir danna når to brear flyt saman
- Sidemorenane møtest og dannar stripe midt på breen
- Synleg som mørk stripe på breoverflata
Ei endemorene er ein rygg av morenemateriale avsett ved fronten av ein isbre. Endemorenane viser kvar breen hadde si maksimale utbreiing eller stoppa under tilbaketrekninga. Dei går på tvers av rørsleretninga til isen.
Raer - store endemorenar
Raer er særleg store endemorenerygg avsette av innlandsisen.
Kjenneteikn
- Langstrekte ryggar på tvers av rørsla til isen
- Kan vere mange kilometer lange
- Høgd opptil 50-100 meter
- Ofte fleire parallelle raer
Ra-landskapet i Østfold
- Danna under isavsmeltinga for 11 000-10 000 år sidan
- Viser kvar iskanten stoppa under tilbaketrekninga
- Inkluderer Onsøyraet, Vestfoldraet og fleire
- Viktige grusressursar
Geologisk tyding
- Daterer tilbaketrekninga av isen
- Viser klimavariasjonar under avsmeltinga
- Korrelerer med Ra-stadia i geologisk tid
Drumlinar
Drumlinar er straumlinjeforma haugar av morenemateriale forma under rørleg is.
Kjenneteikn
- Langstrekt, straumlinjeforma form
- Høgd 5-50 meter, lengd 100-2000 meter
- Bratt side mot der isen kom frå (støtsida)
- Slak side i rørsleretninga til isen (lesida)
- Ofte i store grupper (drumlinfelt)
Danning
- Materiale samlar seg under isen
- Blir forma av rørsla til isen til straumlinjeforma form
- Nøyaktig danningsmekanisme blir framleis diskutert
Døme i Noreg
- Drumlinfelt på Jæren
- Område rundt Mjøsa
- Innlandet generelt
Tyding
- Viser rørsleretninga til isen
- Fortel om tjukkleiken og rørslefarten til isen
Ein drumlin er ein straumlinjeforma haug av morenemateriale danna under ein rørleg isbre. Drumlinar har bratt støtside mot der isen kom frå og slak leside. Dei opptrer ofte i store grupper kalla drumlinfelt.
Glasifluviale avsetningar
Smeltevatn frå isbrear avset sortert materiale som skil seg frå usortert morene.
Eskerar
- Lange, smale ryggar av sand og grus
- Danna i smeltevasstunnelar under eller i isen
- Nesten "opp-ned" elveløp
- Viktige sand- og grusressursar
- Kan vere mange kilometer lange
Sandur (sandslette)
- Flat avsetning framfor isbreen
- Danna av fletta breelvar
- Grovt materiale nærast isen, finare lenger ut
- Døme: Skeidarársandur på Island
Kame og kameterrasse
- Uregelmessige haugar og terrassar
- Avsette i sprekker og langs iskanten
- Ofte kollapsstrukturar når støtteisen smeltar
Delta i bredemt sjø
- Avsett der breelv møtte innsjø demma av isen
- Flat topp, bratte forsetsider
- Viser tidlegare sjønivå
Ein esker er ein lang, smal rygg av sortert sand og grus avsett av smeltevatn i ein tunnel under eller inne i ein isbre. Når isen smeltar, står ryggen att som eit "opp-ned" elveløp. Eskerar er viktige kjelder til sand og grus.
Sorterte vs. usorterte avsetningar
Usortert (morene)
Avsett av: Is direkte
Kornstorleikar: Alle blanda (leire til blokker)
Fragmentform: Ofte kanta
Lagdeling: Inga eller dårleg
Døme: Botnmorene, endemorene
Sortert (glasifluvialt)
Avsett av: Smeltevatn
Kornstorleikar: Sortert etter storleik
Fragmentform: Meir avrunda
Lagdeling: Ofte tydeleg
Døme: Eskerar, sandurar, delta
Tyding for samfunnet
- Sorterte avsetningar: Sand- og grusressursar
- Morene: God jordbruksjord, men vanskeleg å grave i
- Begge: Grunnvassmagasin
Du finn ein langstrekt rygg som går på tvers av ein dal. Materialet er usortert med alt frå leire til store steinar. Kva slags landform er dette, og kva fortel ho om isbrehistoria?
1. Identifikasjon
- Langstrekt rygg på tvers av dalen = typisk for endemorene
- Usortert materiale = avsett direkte av is, ikkje smeltevatn
- Alle kornstorleikar = stadfestar morene
2. Kva landforma fortel
- Breen stoppa eller hadde ein pause her
- Materialet vart dytta opp framfor breen
- Klimaet var stabilt lenge nok til å byggje ryggen
3. Geologisk tyding
- Markerer ein bestemt fase i isavsmeltinga
- Kan daterast og korrelerast med andre morenar
- Gir informasjon om klimaet då morenen vart danna
4. Praktisk tyding
- Kan fungere som naturleg demning (oppdemde sjøar)
- Inneheld blanda lausmassar (vanskeleg byggjegrunn)
- Viktig for lokal hydrologi
Konklusjon: Dette er ei endemorene som viser kvar isbreen hadde ein stopp under tilbaketrekninga.
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Morene: usortert materiale (till) transportert og avsett av isbre.
- Morenetypar: botn-, ende-, side- og midtmorene.
- Raer: store endemorenar, t.d. i Østfold.
- Drumlinar: straumlinjeforma haugar under rørleg is.
- Glasifluviale avsetningar: eskerar og sandurar frå smeltevatn.
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Morene | Usortert materiale avsett av isbre |
| Endemorene | Rygg ved fronten av isbreen |
| Esker | Rygg av sortert sand/grus frå smeltevasstunnel |
Oppgaver
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.