2.4 Skeptisisme og relativisme

Skeptisisme og relativisme

Både rasjonalistar og empiristar prøver å forklare korleis vi får kunnskap om verda. Men kva om kunnskap i det heile er umogleg? Kva om vi aldri kan vere sikre på noko? Dette er utgangspunktet for skeptisismen – ein filosofisk posisjon som stiller spørsmål ved om vi i det heile kan ha sikker kunnskap.

Skeptisisme er ikkje det same som å berre tvile på ting i kvardagen. Det er ei systematisk filosofisk haldning som utfordrar grunnlaget for all kunnskap. Og nært i slekt med skeptisismen finn vi relativismen – synet om at sanning og kunnskap er relative til kulturell eller individuell kontekst.

Filosofisk skeptisisme

Skeptisismen har røter heilt tilbake til antikkens Hellas. Den greske filosofen Pyrrhon (ca. 360-270 f.Kr.) grunnla det som blir kalla pyrronsk skeptisisme. Han meinte at vi aldri kan vite noko sikkert, fordi:

1. Sansane våre bedrar oss (ein pinne ser knekt ut i vatn)
2. Menneske er ueinige om alt (kva som er sant, godt, vakkert)
3. Alle argument kan motbevisast med andre argument

Pyrrhon konkluderte derfor med at det klokaste er å avstå frå å dømme (gresk: epoché). I staden for å hevde at noko er sant eller usant, bør vi berre seie: "Det verkar slik for meg no."

Denne haldninga skulle ifølgje Pyrrhon føre til ataraxia (sinnsro) – ein tilstand av indre fred som kjem av å ikkje uroe seg for å finne sanninga.

Radikal skeptisisme

Nokre filosofar har teke skeptisismen til det ekstreme. Radikal skeptisisme hevdar at vi ikkje kan vite noko i det heile – ikkje eingong at vi eksisterer.

Eit kjent døme er hjerne-i-kar-scenariet: Tenk deg at du eigentleg berre er ei hjerne som ligg i ein behaldar med næringsvæske på eit laboratorium. Alle opplevingane dine – synet av verda, kjensla av kroppen din, minna dine – er berre elektriske impulsar som blir sende til hjerna di av ein vondsinna vitskapsmann. Korleis kan du prove at dette ikkje er tilfellet?

Dette scenariet viser at vi ikkje kan vere absolutt sikre på at verkelegheita er slik ho framstår for oss. Descartes brukte liknande argument (om ein "vond demon" som bedrar oss) i sin metodiske tvil, men han fann til slutt eit sikkert punkt: "Cogito, ergo sum." Radikale skeptikarar meiner at sjølv dette kan tvilast på.

Relativisme

Medan skeptisismen seier at vi ikkje kan vite noko sikkert, seier relativismen noko litt anna: at sanning og kunnskap er relative til kontekst, kultur eller individ.

Det finst fleire former for relativisme:

1. Kulturrelativisme: Sanning og moral er relative til kultur. Det som er "sant" eller "rett" i éin kultur, er ikkje nødvendigvis sant i ein annan.

2. Epistemologisk relativisme: Kunnskap er relativ til det teoretiske rammeverket eller paradigmet ein opererer innanfor.

3. Moralsk relativisme: Moralske verdiar er relative til kultur eller individ. Det finst ingen universelle moralske sanningar.

Den greske sofisten Protagoras (ca. 490-420 f.Kr.) er kjend for å ha sagt: "Mennesket er målet for tinga." Med dette meinte han at sanning er relativ til den enkelte personen. Det som er sant for deg, er ikkje nødvendigvis sant for meg.

Problem med skeptisisme og relativisme

Både skeptisisme og relativisme møter alvorlege innvendingar:

Sjølvmotseiing: Om skeptikaren hevdar å vite at vi ikkje kan vite noko, er ikkje det ei sjølvmotseiing? Korleis kan ein vite at ein ikkje veit noko?

Praktisk umoglegheit: Vi må i praksis handle som om vi har kunnskap. Sjølv den mest overtydde skeptikar må gå ut frå at brødet i butikken er etande, og ikkje steinhard plast.

Paradokset til relativismen: Om all sanning er relativ, er ikkje då påstanden "all sanning er relativ" òg relativ? Og om han er relativ, kvifor skulle vi akseptere han som universelt sann?

Moralsk relativisme: Om moral er heilt relativ, kan vi då kritisere andre kulturar for noko som helst? Kunne folkemordet til nazistane vere "rett" innanfor deira kulturelle ramme?

Desse problema viser at ekstrem skeptisisme og relativisme er vanskelege posisjonar å halde oppe konsistent.

Oppsummering

- Skeptisismen hevdar at vi ikkje kan ha sikker kunnskap
- Pyrrhon meinte vi burde avstå frå å dømme for å oppnå sinnsro
- Radikal skeptisisme utfordrar sjølv den mest grunnleggjande kunnskapen vår
- Relativismen hevdar at sanning og kunnskap er relative til kultur eller individ
- Både skeptisisme og relativisme møter problem med sjølvmotseiing og praktisk bruk