2.3 Empirisme

Empirisme

Om rasjonalistane hevdar at fornufta er den viktigaste kjelda vår til kunnskap, kva seier då empiristane? Dei meiner det stikk motsette: All kunnskap om verda kjem frå sanseerfaringar (gresk: empeiria = erfaring).

For empiristen er sinnet vårt ved fødselen som eit blankt ark – ein tabula rasa (latin for "ubeskriven tavle"). Alt vi veit om verda, lærer vi gjennom å sjå, høyre, smake, lukte og kjenne. Utan sanseerfaring ville vi ikkje ha nokon kunnskap om verkelegheita i det heile.

Empirismen voks fram som ein motreaksjon til rasjonalismen, spesielt i England på 1600- og 1700-talet. Dei mest kjende empiristane er John Locke, David Hume og George Berkeley.

John Locke – tabula rasa

Den engelske filosofen John Locke (1632-1704) blir rekna som grunnleggjaren av empirismen. Locke var sterkt kritisk til ideen rasjonalistane hadde om medfødde førestillingar. Han argumenterte for at om det fanst medfødde idear, burde alle menneske – inkludert born og menneske frå andre kulturar – ha dei. Men dette er tydelegvis ikkje tilfellet.

I staden føreslo Locke at sinnet ved fødselen er som eit blankt ark – ein tabula rasa. All kunnskap blir skriven på dette arket gjennom erfaring. Locke skilde mellom to typar erfaring:

1. Ytre sanseerfaring (sensation): Det vi erfarer gjennom dei fem sansane – syn, høyrsel, smak, lukt, berøring.
2. Indre sanseerfaring (reflection): Det vi erfarer ved å observere vårt eige medvit – tankane, kjenslene og dei mentale operasjonane våre.

Alle omgrepa og ideane våre, uansett kor komplekse dei er, kan ifølgje Locke sporast tilbake til enkle sanseerfaringar.

David Hume – radikal empirisme

Den skotske filosofen David Hume (1711-1776) utvikla empirismen vidare til det som blir kalla radikal empirisme. Hume var endå strengare enn Locke i kravet sitt om at all kunnskap må kunne sporast tilbake til sanseerfaring.

Hume skilde mellom to typar utsegn:

1. Relations of ideas (idésamanhengar): Utsegn som er sanne per definisjon, som "Alle ungkarar er ugifte". Desse er nødvendige og sikre, men fortel oss ikkje noko nytt om verda.

2. Matters of fact (faktiske forhold): Utsegn om verda, som "Sola står opp i morgon". Desse kan berre kjennast gjennom erfaring, og vi kan aldri vere heilt sikre på dei.

Denne distinksjonen viser at empirismen må akseptere ein viss uvisse i kunnskapen vår om verda. Vi kan aldri vere 100% sikre på at framtida vil likne fortida, sjølv om vi har erfaring som tyder på det.

Induksjonsproblemet

Humes mest berømte bidrag til filosofien er induksjonsproblemet. Induksjon er ei form for resonnement der vi trekkjer generelle konklusjonar frå spesifikke observasjonar.

Døme på induktiv slutning:
- "Eg har sett tusen svaner, og alle var kvite."
- "Derfor er alle svaner kvite."

Men er dette gyldig? Hume påpeika at vi ikkje kan prove at framtida vil likne fortida. Sjølv om sola har stått opp kvar dag til no, har vi ingen logisk garanti for at ho vil stå opp i morgon. Vi går ut frå det basert på vane og erfaring, men vi kan ikkje vere sikre.

Dette skaper eit stort problem for all empirisk vitskap, som byggjer på nettopp slike induksjonar. Korleis kan vi stole på vitskaplege lover om dei berre er baserte på tidlegare observasjonar, og ikkje logiske nødvendigheiter?

Hume sjølv meinte at vi må stole på induksjon i praksis – det er ein nødvendig del av å vere menneske. Men filosofisk sett kunne han ikkje gi nokon grunngjeving for kvifor induksjon er påliteleg.

Kritikk av empirismen

Sjølv om empirismen har hatt enorm innverknad, spesielt på vitskapen, har han òg møtt kritikk:

1. Matematikk og logikk: Korleis kan empirismen forklare at vi har sikker kunnskap om matematikk og logikk? Vi treng ikkje å observere verda for å vite at 2 + 2 = 4.

2. Teoribetinga observasjonar: Moderne vitskapsfilosofi har vist at observasjonar alltid er påverka av dei teoretiske forventningane våre. Vi "ser" ikkje berre med auga, men òg med omgrepa og teoriane vi allereie har.

3. Kausale samanhengar: Hume påpeika sjølv at vi aldri kan observere at éin ting forårsakar ein annan. Vi ser berre at to ting følgjer etter kvarandre. Men kausalitet er heilt grunnleggjande for forståinga vår av verda.

Desse problema viser at korkje rasjonalismen eller empirismen åleine kan gi ei fullstendig forklaring av menneskeleg kunnskap. Dette leidde seinare filosofar, som Immanuel Kant, til å prøve å foreine det beste frå begge tradisjonane.

Oppsummering

- Empirismen hevdar at all kunnskap kjem frå sanseerfaring
- Locke introduserte ideen om sinnet som tabula rasa (blankt ark)
- Hume skilde mellom idésamanhengar og faktiske forhold
- Induksjonsproblemet viser at vi ikkje kan prove at framtida vil likne fortida
- Empirismen har hatt stor innverknad på vitskapen, men møter òg filosofiske problem