7.3 Feilslutninger

Ei feilslutning (fallacy) er ein feil i resonnement som gjer eit argument ugyldig eller villeiande. Sjølv om argumentet kan verke overtydande, byggjer det på logiske eller retoriske feil.

To hovudtypar:

1. Formelle feilslutningar: Bryt reglar for logisk gyldigheit
2. Uformelle feilslutningar: Feil i innhald, språk eller relevans

Feilslutningar er vanlege i politikk, reklame, sosiale medium og kvardagsdebattar. Å kjenne dei gjer deg til ein betre kritisk tenkjar.

Kvifor er dette viktig?
- Unngå å bli lurt av dårlege argument
- Bygg sterkare eigne argument
- Delta meir konstruktivt i debattar
- Kjenn att manipulasjon og propaganda

Døme:
"Du meiner vi bør kutte CO2-utslepp? Men du flyg jo til sydlege strøk kvar vinter! Meininga di er verdlaus."

Kvifor er dette ei feilslutning?
Handlingane til personen påverkar ikkje gyldigheita av argumentet. Klimaforskarar som flyg kan framleis ha rett i at vi må redusere utslepp.

Norsk politisk døme:
"Statsministeren snakkar om ulikskap, men går sjølv på dyre restaurantar."

Dette kan vere hykleri, men beviser ikkje at ulikskapsargumentet er feil.

Legitim variant:
Nokre gonger er truverdet til personen relevant, t.d. dersom nokon har lyge systematisk før.

Døme:
- Person A: "Vi bør ha strengare våpenkontroll for å redusere skytevåpendrap."
- Person B: "Person A vil at innbyggjarane skal vere forsvarslause og ikkje kunne verne seg!"

Person B åtakar ein overdriven versjon av A sitt argument.

Norsk døme frå skuledebatt:
- Lærar: "Elevar treng meir tid til fordjuping og mindre testing."
- Kritikar: "Så du meiner vi skal fjerne all vurdering og la elevar gjere kva dei vil?"

Korleis unngå:
- Gjenta motstandaren sitt argument med eigne ord og spør om du har forstått rett
- Åtak det sterkaste argumentet, ikkje det svakaste

Ugyldig appell:
"Kjendisen Petter Northug tilrår dette vitamintilskotet, så det må verke!"

Northug er ekspert på langrenn, ikkje ernæring.

Gyldig appell til autoritet:
"Klimapanelet IPCC, som består av tusenvis av klimaforskarar, konkluderer med at klimaendringane er menneskeskapte."

Her er autoriteten faktisk ekspert på feltet.

Norsk døme:
"Professor i litteraturvitskap meiner vaksinar er farlege" - professoren er ikkje medisinsk ekspert.

Når er det legitimt?
- Når eksperten faktisk er kvalifisert på området
- Når det er konsensus blant ekspertar
- Når vi ikkje kan verifisere bevisa sjølve

Problemet: Det finst mange andre forsikringsselskap!

Døme 2: Appell til popularitet
"Noregs mest selde mjølk" - impliserer at popularitet = kvalitet.

Døme 3: Appell til frykt
"Utan denne alarmen kan innbrotstjuvar lett ta seg inn!"

Byggjer på frykt i staden for statistikk om reell risiko.

Døme 4: Falsk årsakssamanheng
"90% av profesjonelle idrettsutøvarar et frukostblandinga vår. Et ho og bli som dei!"

Problemet: Det er treninga som gjer dei profesjonelle, ikkje frukostblandinga.

Døme:
"Anten er du med oss, eller er du mot oss."

Dette ignorerer nyansar: nøytralitet, delvis semje, alternativ.

Politisk døme:
"Anten senkar vi skattar og får vekst, eller vi aukar skattar og får stagnasjon."

Verkelegheita: Mange faktorar påverkar økonomisk vekst.

Døme frå skuledebatt:
"Anten beheld vi karakterar og motiverer elevar, eller vi fjernar dei og senkar nivået."

Ignorerer: Alternative vurderingsformer, indre motivasjon.

Korleis kjenne att:
- Stikkord: "anten...eller", "berre to val"
- Spør: Finst det mellomløysingar?

Døme:
"Viss vi legaliserer cannabis, vil snart heroin og alle rusmiddel bli lovlege, og samfunnet vil kollapse!"

Norsk døme:
"Viss vi tillèt assistert sjølvmord for uhelbredeleg sjuke, vil snart eldre bli pressa til å ta livet sitt for ikkje å vere til byrde."

Når er det legitimt?
Nokre gonger er skråplanet reelt, dersom det finst bevis for ei trinnvis utvikling. Men ofte manglar beviskjeda.

Korleis teste:
- Er kvart steg i kjeda bevist?
- Finst det "bremsemekanismar" som kan stoppe utviklinga?
- Er konsekvensane verkeleg uunngåelege?

Appell til tradisjon:
"Vi har alltid gjort det slik, så det må vere riktig."

Hasty generalization (forhasta generaliseringar):
"Eg møtte to uhøflege parisarar. Alle franskmenn er uhøflege!"

Post hoc ergo propter hoc (etter dette, difor på grunn av dette):
"Eg bar heldig skjorte på eksamen og besto. Skjorta gav meg hell!"

Tu quoque ("du òg"):
"Du kritiserer meg for å lyge? Men du laug jo sist veke!"

Raud sild (red herring):
Avleie merksemda frå hovudsaka til eit irrelevant tema.

Kva feilslutning blir brukt her?

"Filosofiprofessoren meiner dødsstraff er uetisk. Men han har aldri hatt barn sjølv, så kva veit han om vern av uskuldige?"

Identifiser stråmannen i denne diskusjonen:

Person A: "Vi bør investere meir i kollektivtransport for å redusere biltrafikk i byane."
Person B: "Så du meiner folk på bygda skal tvingast til å la bilen stå og gå milevis til jobb?"

Vurder denne appellen til autoritet:

"Dataingeniør Kari Jensen meiner klimaendringane ikkje er menneskeskapte. Ho har doktorgrad frå NTNU og 20 års erfaring i oljeindustrien."

Er dette ein legitim appell til autoritet?

Analyser dette argumentet:

"Viss vi tillèt genredigering for å fjerne alvorlege arvelege sjukdomar, vil foreldre snart designe 'perfekte barn' med blå auge, høg IQ og atletiske evner. Dette fører til eit todelt samfunn av genetiske 'overmenneske' og vanlege menneske."

Er dette eit glidande skråplan, eller ei realistisk bekymring? Grunngi svaret.

Dette Facebook-innlegget inneheld fleire feilslutningar. Identifiser dei:

"Alle venene mine stemte på parti X, så det må vere det beste partiet. Parti Y vil øydeleggje landet - berre sjå på den inkompetente partileiaren deira! Viss vi ikkje stemmer på parti X no, vil Noreg bli som Venezuela om få år."

Les dette innlegget frå ein nettavis-kommentar:

"Klimaaktivistar seier vi må slutte å fly. Men eg såg jo Greta Thunberg ete kjøt på eit bilete! Viss ho verkeleg brydde seg om miljøet, ville ho vore veganar. Dessutan har klima alltid variert - vikingane dyrka vin på Grønland. Vi kan ikkje stole på 'ekspertar' som tener millionar på klimaforsking."

Identifiser ALLE feilslutningane i teksten og forklar kvifor dei er feil.

a) Skriv eit argument som inneheld minst to ulike feilslutningar om følgjande tema: "Bør vi ha karakterar på ungdomsskulen?"

b) Skriv deretter ein forbetra versjon av same argument utan feilslutningar.

c) Forklar kva feilslutningar du fjerna og kvifor den nye versjonen er sterkare.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Kva er ei feilslutning?: Ei feilslutning (fallacy) er ein feil i resonnement som gjer eit argument ugyldig eller villeiande.
- Ad hominem - åtak på person: Ad hominem (latin: "mot personen") åtakar karakteren til den som argumenterer i staden for argumentet.
- Stråmann - forvrengje motstandaren sitt argument: Stråmann inneber å forvrengje motstandaren sitt argument til ein svakare versjon som er lettare å åtake.
- Appell til autoritet: Appell til autoritet (argumentum ad verecundiam) brukar ekspertstatus som bevis, sjølv når eksperten ikkje er kvalifisert på området.
- Feilslutningar i norsk reklame

Nøkkelbegrep