6.2 Kierkegaard – angst og valg

Den danske filosofen Søren Kierkegaard (1813–1855) blir rekna som eksistensialismens far, sjølv om han levde lenge før omgrepet vart brukt. Kierkegaard var djupt oppteken av kva det vil seie å vere eit eksisterande individ, i motsetnad til å berre vere ein del av ein abstrakt masse. For han var subjektiviteten sanninga – det var i den einskilde sitt indre liv at meininga låg.

Kierkegaard skildra tre eksistensielle stadium som mennesket kan leve i: det estetiske, det etiske og det religiøse stadiet. Kvart stadium representerer ei livshaldning, ein måte å eksistere på.

Det estetiske stadiet handlar om å leve for augneblinkens nyting, søkje nye opplevingar, og unngå keisemd. Her lever ein i eit jag etter stimuli, men endar ofte i tomheit og fortviling når nytinga alltid er flyktig.

Det etiske stadiet inneber å ta ansvar, forplikte seg til verdiar og lover, og leve moralsk. Her vedkjenner ein seg plikter overfor andre og seg sjølv. Ein lever ikkje lenger berre for nytinga, men for det gode.

Det religiøse stadiet er det høgaste, der mennesket står i eit personleg, subjektivt forhold til Gud. Her går ein utover det rasjonelle og det etiske, og tek eit «trua sitt sprang» – eit val som ikkje kan grunngjevast rasjonelt, men berre levast i tru.

Angstomgrepet er sentralt hos Kierkegaard. I verket Begrebet Angest (1844) skildrar han angst som «fridommens svimmelheit». Når vi ser ned i avgrunnen av moglegheiter – alle dei vala vi kan ta, alle retningane livet kan gå – kan vi bli gripne av ei svimlande kjensle. Angsten oppstår fordi vi veit at vi må velje, men ikkje veit kva som er riktig.

Kierkegaard skil mellom frykt og angst. Frykt rettar seg mot noko konkret (ein farleg situasjon), medan angst er retningslaus og handlar om sjølve openheita i tilværet. Angsten er ei uro vi kjenner når vi blir medvitne vår eigen fridom og ansvar. Den som flyktar frå angsten, flyktar frå seg sjølv og fridommen sin.

Det religiøse stadiet krev det Kierkegaard kallar eit trua sitt sprang. Dette er eit val som går utover rasjonaliteten, utover bevis og argument. Tru kan ikkje grunngjevast logisk – ho må levast. For Kierkegaard var Abraham, som var villig til å ofre Isak, det ultimate dømet på tru: eit paradoksalt, irrasjonelt, men djupt personleg forhold til Gud.

Kierkegaards filosofi er ei påminning om at livet ikkje kan levast «teoretisk». Vi må velje, vi må forplikte oss, og vi må leve med uvissa. Angsten er ikkje noko vi skal bli kvitt, men noko vi må vedkjenne oss som ein del av fridommen vår. Berre då kan vi leve autentisk.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Den danske filosofen Søren Kierkegaard (1813–1855) blir rekna som eksistensialismens far, sjølv om han levde lenge før omgrepet vart brukt.
- Kierkegaard skildra tre eksistensielle stadium som mennesket kan leve i: det estetiske, det etiske og det religiøse stadiet.
- Angstomgrepet er sentralt hos Kierkegaard.
- Kierkegaard skil mellom frykt og angst. Frykt rettar seg mot noko konkret (ein farleg situasjon), medan angst er retningslaus og handlar om sjølve openheita i tilværet.

Nøkkelbegrep