8.4 Repetisjon og oppsummering

Eit heilt år på éin stad

No nærmar året seg slutten, og det kan kjennast som om du har lært tusen ulike ting i norsk. Men eigentleg heng alt saman, og i dette siste kapittelet skal vi knyte trådane. Tenk på det som ein tur tilbake gjennom landskapet du har vandra i – retorikken, litteraturen, grammatikken, nynorsken og kjeldekritikken – der du no ser heile kartet på éin gong.

Dette er ein repetisjon, og du kan bruke han som ei sjekkliste. For kvart emne kan du stille deg sjølv eitt einkelt spørsmål: «Kan eg forklare dette for nokon andre?» Klarer du å forklare det med dine eigne ord, så kan du det. Klarer du det ikkje heilt, veit du kvar du bør repetere meir.

Vi går gjennom dei viktigaste emna eitt for eitt og samlar nøkkelomgrepa undervegs. Når du er ferdig med denne fortellinga, har du ein oversikt over heile Norsk 9 – og ei kjensle av kor mykje du faktisk kan.

Retorikk, argumentasjon og skriving

Lat oss byrje med retorikken, sjølve kunsten å overtyde. Du kjenner dei tre appellformene godt. Etos handlar om truverd – avsendaren sin kompetanse og karakter. Patos appellerer til mottakaren sine kjensler. Logos byggjer på fornuft, fakta og logikk. Eit argument består av ein påstand (det du hevdar), ei grunngiving (kvifor du meiner det) og eit belegg (bevis som støttar grunngivinga). Men du må òg kjenne att argumentfeila: stråmann, personangrep, falskt dilemma, skråplan og sirkelargument. Og du har eit knippe virkemiddel å spele på: retoriske spørsmål, gjentaking, kontrast og overdriving.

Alt dette møtest i skrivinga. Du bør meistre fleire sjangrar: debattinnlegget med påstand, argument og oppfordring; novella med spenningskurve, personar og vendepunkt; essayet med personleg stemme; og analysen med fagomgrep, tekstbevis og tolking. For å skape samanheng brukar du tekstbinding – tilleggsord som «dessutan», kontrastord som «derimot», årsaksord som «fordi» og konklusjonsord som «derfor». Og kvart avsnitt byggjer du opp i tre delar: ein temasetning som presenterer poenget, ei utdjuping med forklaring og døme, og ein kommentar som tolkar og knyter saman.

Litteratur, litteraturhistorie og virkemiddel

Neste stopp er litteraturen og litteraturhistoria. Du har reist gjennom epokane: frå norrøn tid med eddadikt og sagaer, via romantikken med nasjonalromantikk og folkeeventyr, til realismen med Ibsen og samfunnskritikk. Vidare gjekk det gjennom nyrealismen med Undset og Duun, modernismen med Hamsun og Vesaas og deira eksperimentering, og fram til samtidslitteraturen med mangfald, autofiksjon og klimafiksjon. Eit fint nøkkelomgrep frå norrøn tid er kenningen, ei poetisk omskriving som «havets hest» for skip.

Sjangrane kjenner du òg. Novella er kort og komprimert med vendepunkt og få personar, romanen er lang med fleire handlingstrådar, diktet byggjer på vers, rim, rytme og biletspråk, og dramaet er bygd på dialog og sceneanvisningar. Når du analyserer, leitar du etter virkemidla: metafor, simile, besjeling, symbol, ironi, kontrast og gjentaking, og du ser på synsvinkel, forteljar, spenningskurve, frampeiking og tilbakeblikk. Eit moderne omgrep å hugse er autofiksjon – litteratur der forfattaren skriv om sitt eige liv med litterære verkemiddel.

Grammatikk, nynorsk og kjeldekritikk

Den tredje store bolken er språket. Du kjenner dei ti ordklassane: dei bøyelege substantiv, verb, adjektiv, pronomen og determinativ, og dei ubøyelege adverb, preposisjon, konjunksjon, subjunksjon og interjeksjon. Pass på skilnaden mellom konjunksjon og subjunksjon: «og» bind saman to likestilte ledd, medan «fordi» innleier ein leddsetning. I teiknsettinga skil du semikolon, som bind to nært tilknytte helsetningar, frå kolon, som innleier oppramsing, forklaring eller direkte tale.

Sidan dette er Norsk 9, høyrer nynorsk og sidemål med. Hugs dei viktigaste særtrekka: pronomen som «eg» og «ikkje», spørjeord som «kva», «korleis», «kvifor» og «kven», og adjektivendingar på «-leg» i staden for «-lig», som i «tydeleg» og «mogleg». «Jeg liker ikke det» blir på nynorsk «Eg likar ikkje det».

Til slutt har du medier og kjeldekritikk. Her hugsar du TONE-sjekken – truverd, objektivitet, nøyaktigheit og eignetheit – og omgrep som falske nyheiter, ekkokammer, filterboble og algoritme. Og du veit korleis du viser til kjelder med parentesreferanse i teksten og ei kjeldeliste til slutt, og at du skil mellom direkte sitat, parafrase og allment kjende fakta. Saman utgjer alt dette ditt beste forsvar mot å bli lurt.

Oppsummering av Norsk 9

Vi tok ein tur tilbake gjennom heile året, og no ser du kor mykje som heng saman. Gjennom Norsk 9 har du lært om retorikk og argumentasjon med etos, patos og logos, om skriving av debattinnlegg, novelle, essay og analyse, og om litteratur frå norrøn tid til samtid med sjangrar og virkemiddel.

Du har arbeidd med språkhistorie og grammatikk – ordklassar, setningsbygnad og teiknsetting – og med nynorsk som sidemål. Du har øvd på lesing og analyse, både litterær analyse, sakprosaanalyse og samanlikning, og du har lært mediekritikk med kjelder, falske nyheiter og ekkokammer. Du har til og med lese svensk og dansk, og du har førebudd deg til eksamen med skrivestrategiar, munnleg eksamen og fordypningsoppgåve.

Bruk denne fortellinga som ei sjekkliste: kan du forklare kvart emne for nokon andre, kan du det. Repeter det du er minst trygg på, stol på deg sjølv – du kan meir enn du trur – og lukke til vidare i norskfaget.