8.1 Skrivestrategier for eksamen

Den blanke skjermen

Det er eksamensdag. Du sit framfor ein blank skjerm, klokka tikkar, og oppgåva ligg der og ventar. Hjartet bankar litt fortare. Skal du berre byrje å skrive med ein gong? Det er nett her dei fleste går seg vill – dei kastar seg ut i teksten utan ein plan, og halvvegs ut oppdagar dei at dei eigentleg ikkje svarar på oppgåva.

Det finst ein betre måte. Skriftleg eksamen i norsk kan verke overveldande, men med gode strategiar kan du levere ein solid tekst kvar gong. Hemmelegheita er ikkje å skrive raskast mogleg, men å arbeide i ein klar rekkjefølgje: les oppgåva, planlegg, skriv med struktur og korrektles. Kvart steg gjer det neste lettare.

I dette kapittelet går vi gjennom heile prosessen, frå du opnar oppgåva til du leverer. Du skal lære korleis du les oppgåva slik at du faktisk svarar på henne, korleis du lagar ein disposisjon som ber teksten, korleis du byggjer gode avsnitt med tekstbinding, og korleis du brukar dei siste minutta til å luke ut feil. Når du kan dette, blir den blanke skjerma ikkje lenger eit trugsmål, men eit utgangspunkt.

Steg ein og to: les oppgåva, og legg ein plan

Det aller viktigaste du gjer på eksamen, er å lese oppgåva grundig. Det høyrest sjølvsagt ut, men mange tapar poeng nettopp fordi dei ikkje svarar på det oppgåva spør om. Difor skal du understreke nøkkelorda. Tek vi oppgåva «Skriv eit debattinnlegg om skulemiljø til ei ungdomsavis, og bruk minst to av vedlegga», ser du fire ting: «debattinnlegg» fortel sjangeren, «om skulemiljø» fortel temaet, «bruk minst to av vedlegga» er eit krav, og «til ei ungdomsavis» fortel kven mottakaren er. Spør deg alltid: Kva sjanger, kva tema, kva krav, og kven skriv eg for?

Når oppgåva er forstått, planlegg du. Eit tankekart med temaet i midten og idéar rundt hjelper deg å få fram alt du kan. Deretter lagar du ein disposisjon – ein plan med innleiing, hovuddel og avslutning. I innleiinga bestemmer du korleis du vil opne og kva du vil formidle. I hovuddelen set du opp hovudpunkta i rekkjefølgje, og for kvart punkt noterer du poenget og kva døme eller bevis du vil bruke. I avslutninga planlegg du korleis du rundar av. Til slutt legg du ein tidsplan: med fem timar til rådvelde kan du bruke kring 30–45 minutt på å lese og planleggje, 180–200 minutt på å skrive, og 30–45 minutt på korrektur – og hugs å ta pausar undervegs.

Frå oppgåve til disposisjon, og frå disposisjon til avsnitt

Lat oss sjå korleis planen tek form. Oppgåva er: «Skriv eit debattinnlegg til ei ungdomsavis der du argumenterer for eller mot mobiltelefon på skulen. Bruk minst eitt av vedlegga.» Du vel standpunkt – la oss seie at mobilforbod er nødvendig – og lagar disposisjonen. I innleiinga opnar du med eit retorisk spørsmål: «Kor mange gonger sjekkar du mobilen i løpet av ein skuledag?» og presenterer standpunktet ditt. I hovuddelen byggjer du opp tre argument: eit logos-argument om at forsking viser redusert konsentrasjon, eit patos-argument om mobbing i friminutta, og eit etos-argument om at både lærarar og forskarar støttar forbodet. Du tek òg med eit motargument og tilbakeviser det: «Nokre meiner mobilen er eit verktøy, men...» I avslutninga oppsummerer du og kjem med ei oppfordring, gjerne med eit sirkelbod tilbake til opningsspørsmålet.

Når du så skriv, må kvart avsnitt handle om eitt hovudpoeng. Nytt avsnitt tyder ny idé. Eit godt avsnitt er bygd opp i tre delar: ein temasetning som presenterer poenget, ei utdjuping med forklaring, døme og bevis, og ein kommentar som knyter det heile saman. For å skape flyt mellom setningane og avsnitta brukar du bindeord. Vil du leggje noko til, brukar du «dessutan» eller «i tillegg». Vil du vise ein kontrast, brukar du «men», «derimot» eller «på den andre sida». For årsak passar «fordi» og «sidan», for konklusjon «derfor» og «altså», og for tidsrekkjefølgje «først», «deretter» og «til slutt». Gode bindeord er limet som held teksten saman.

Dei siste minutta: korrekturlesing

Du har skrive ferdig, men du er ikkje ferdig. Dei siste 30–45 minutta er gull verdt, og dei skal brukast til korrekturlesing. Mange hoppar over dette steget fordi dei er slitne – men det er her du hentar dei siste poenga.

Gå systematisk fram. Sjekk først innhald og oppgåvesvar: Har du faktisk svart på oppgåva, og er alle krava oppfylte? Sjekk så strukturen: Har teksten ei innleiing, ein hovuddel og ei avslutning? Har kvart avsnitt eit klart poeng, og er det god tekstbinding mellom dei? Deretter går du laus på språk og rettskriving: Stavar du rett, er verbformene korrekte, brukar du riktig teiknsetting, og er setningsbygnaden variert? Skriv du på sidemål, sjekkar du ekstra nøye at du ikkje har blanda inn former frå hovudmålet, og at pronomen, spørjeord og verbbøying er rette.

Nokre råd for sjølve dagen gjer alt lettare. Ikkje start å skrive med ein gong – bruk tid på planlegging. Skriv alltid heile teksten ferdig, for ein ufullstendig tekst får alltid dårlegare karakter. Ta pausar, for ein kort pause gir ny energi og nye idéar. Ha vatn og litt snacks, sidan hjernen treng drivstoff. Og ikkje få panikk: du har god tid om du brukar henne klokt. Les gjerne oppgåva ein gong til halvvegs ute, berre for å sjekke at du framleis er på rett spor.

Oppsummering

Vi starta framfor ein blank skjerm med klokka tikkande, og no har du ein plan for kvart steg. Hemmelegheita er rekkjefølgja: les, planlegg, skriv, korrektles.

Først les du oppgåva nøye og understrekar nøkkelorda, så du veit kva sjanger, tema, krav og mottakar du har med å gjere. Så lagar du ein disposisjon med innleiing, hovuddel og avslutning, og ein tidsplan som deler timane mellom planlegging, skriving og korrektur. Når du skriv, lèt du kvart avsnitt handle om eitt poeng, bygd opp av temasetning, utdjuping og kommentar, og du bind teksten saman med bindeord. Til slutt korrektles du grundig og sjekkar innhald, struktur, språk og rettskriving – og sidemål ekstra nøye.

Ein god disposisjon er halve jobben, og gode bindeord er limet som skaper flyt. Hugs å fullføre teksten, ta pausar, og ikkje få panikk. Med desse strategiane er den blanke skjerma ikkje lenger noko å frykte.