Weimarrepublikken og nazismen.
Die Weimarer Republik (1919-1933)
Weimar-republikken var Tysklands første demokrati. Han vart fødd av nederlag og revolusjon, og døydde med Hitlers maktovertaking.
Periodar:
- 1919-1923: Krisetid (revolusjon, inflasjon, opprør)
- 1924-1929: "Gylne 20-år" (stabilitet, kultur)
- 1930-1933: Oppløysing (depresjon, politisk kaos)
- Artikkel 48: Naudsfullmakter - kunne styre utan parlamentet
Reichstag: Parlamentet, vald med proporsjonal representasjon.
Reichskanzler: Regjeringssjef, avhengig av tilliten til parlamentet.
Problem: Kombinasjonen av sterk president og svakt parlament viste seg lagnadstung.
Versailles-traktaten (1919)
Versailles-traktaten påla Tyskland tunge byrder:
Territoriale tap:
- Alsace-Lorraine til Frankrike
- Polsk korridor, delar av Schlesien til Polen
- Alle koloniar tapte
Militære avgrensingar:
- Maks 100.000 soldatar
- Ingen tunge våpen, fly eller ubåtar
- Rhinland demilitarisert
Økonomiske byrder:
- 132 milliardar gullmark i erstatningar
- Krigsskuldparagrafen (artikkel 231)
Følgjer:
"Diktat" og "Dolkestøtlegenda" vart brukte mot demokratiet.
I november 1923 kosta eit brød 200 milliardar mark. Korleis kunne inflasjonen bli så ekstrem?
1. Krigslån: Staten hadde finansiert krigen med lån
2. Erstatningar: Betalingar til sigersmaktene
3. Ruhr-okkupasjonen (1923): Frankrike sette seg på Ruhr, passiv motstand finansiert med trykking av pengar
Konsekvensar:
- Middelklassen mista sparepengane
- Pensjonistar ruinerte
- Men: Gjeld vart verdlaus
Løysing:
Rentenmark innført november 1923, stabilisering under Gustav Stresemann.
Traume:
Inflasjonen skapte varig mistillit til demokratiet og vart brukt av nazistane.
Analyser problema til Weimar-republikken:
Kva var Artikkel 48?
Kva var "krigsskuldparagrafen"?
Korleis påverka hyperinflasjonen politikken?
Nazismens framvekst
Adolf Hitler og NSDAP:
- 1919: Hitler blir medlem av DAP (seinare NSDAP)
- 1923: Ølkjellarkuppet i München - fiasko, Hitler i fengsel
- 1924: "Mein Kampf" blir skriven i fengselet
- 1930: NSDAP blir nest største parti
- 1932: Største parti, Hitler krev kanslarmakta
- 30. januar 1933: Hitler blir utnemnd til rikskanslar
Propaganda og vald:
- SA (Sturmabteilung): Brunskjortene, gatevald
- Lovnader: Arbeid, nasjonal storleik, hemn for Versailles
- Syndebukkar: Jødar, kommunistar, demokratar
Hitler vart aldri vald til rikskanslar. Korleis kom han likevel til makta?
1. Val 1932: NSDAP største parti (37%), men ikkje fleirtal
2. Intrigemakeri: Konservative elitar (Papen, Schleicher) trudde dei kunne "temje" Hitler
3. Hindenburgs utnemning: President Hindenburg utnemnde Hitler til kanslar 30. januar 1933
4. "Koalisjonsregjering": Berre 3 av 11 ministrar var nazistar
Feilrekning:
Dei konservative trudde dei kunne kontrollere Hitler. I staden tok han over all makt innan månader.
Nøkkel: Riksdagsbrann (27. februar 1933) → Naudsforordning → Fullmaktslov (23. mars 1933) → Diktatur
Analyser maktovertakinga til Hitler:
Når vart Hitler utnemnd til rikskanslar?
Kva var "Fullmaktslova"?
Kven trudde dei kunne kontrollere Hitler?
Holocaust - Folkemordet
Holocaust (hebraisk: Shoah) var det systematiske folkemordet på ca. 6 millionar jødar og millionar av andre offer.
Utvikling:
- 1933-38: Diskriminering, Nürnberg-lovene (1935), Krystallnatta (1938)
- 1939-41: Ghettoar, masseskytingar i aust
- 1942-45: "Endlösung" - systematisk industrielt folkemord
Konsentrasjonsleirar:
- Auschwitz-Birkenau: Over 1 million myrda
- Treblinka, Sobibor, Belzec: Reine utryddingsleirar
Andre offer:
- Roma og Sinti, funksjonshemma, homofile, politiske fangar, krigsfangar
20. januar 1942 møttest høgtståande nazi-embetsmenn i ein villa ved Wannsee utanfor Berlin. Kva vart vedteke?
Deltakarar: 15 høgtståande embetsmenn, leidde av Reinhard Heydrich
Varigheit: Ca. 90 minutt
Protokoll: Ført av Adolf Eichmann
"Endlösung der Judenfrage":
- Koordinering av deportasjon og mord på alle jødar i Europa
- Estimat: 11 millionar jødar
- Systematisk, industriell tilnærming
- Byråkratisk språk for massemord
Betydning:
Konferansen viste korleis folkemord vart planlagt med byråkratisk nøyaktigheit av "vanlege" embetsmenn.
Test kunnskapen din om Holocaust:
Kva var Nürnberg-lovene?
Kva skjedde under Krystallnatta?
Kor mange jødar vart myrda under Holocaust?
Kva var Auschwitz?
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Die Weimarer Republik (1919-1933): Weimar-republikken var Tysklands første demokrati.
- Periodar
- Versailles-traktaten (1919): Versailles-traktaten påla Tyskland tunge byrder
- Territoriale tap
- Militære avgrensingar
- Økonomiske byrder: "Diktat" og "Dolkestøtlegenda" vart brukte mot demokratiet.
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Reichspräsident | sentralt uttrykk frå kapittelet |
| Artikkel 48 | sentralt uttrykk frå kapittelet |
| Reichstag | sentralt uttrykk frå kapittelet |
| Reichskanzler | sentralt uttrykk frå kapittelet |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.