6.3 Førstehjelp

Førstehjelp i tryggleiksbransjen

Som vakt eller tryggleiksarbeidar er du ofte den første som kjem til ein ulykkesstad eller akutt hending. Evna til å yte effektiv førstehjelp kan vere skilnaden mellom liv og død. Alle som jobbar i tryggleiksbransjen bør ha grunnleggjande førstehjelpskompetanse og halde denne oppdatert gjennom regelmessig øving.

I dette kapittelet lærer du:
- DHLR-protokollen for systematisk tilnærming til akutte situasjonar
- Hjarte-lunge-redning (HLR) og bruk av hjartestartar
- Handtering av vanlege skadetypar
- Gjenkjenning og behandling av sjokk

DHLR-protokollen i detalj

Når du kjem til ein situasjon der ein person er medvitslaus eller du mistenkjer hjartestans, følgjer du DHLR:

D - Dannar du deg eit overblikk
- Er det trygt å nærme seg? (trafikk, brann, farlege stoff)
- Kva har skjedd? (fall, slag, sjukdom)
- Kor mange er skadde?
- Rop på hjelp frå tilskodarar

H - Har personen fri luftveg
- Bøy hovudet forsiktig bakover og løft haka (bakoverleie av hovudet)
- Sjekk om det er noko som blokkerer luftvegen (mat, blod, framandlekamar)
- Fjern synlege hindringar i munnen

L - Livsteikn
- Sjå, lytt og kjenn etter pusting i inntil 10 sekund
- Sjå om brystkassa hevar og senkar seg
- Kjenn etter luft frå munn og nase
- Unormale gisp (agonal pust) blir IKKJE rekna som normal pusting

R - Ring 113 og start HLR
- Ring 113 umiddelbart (eller be nokon andre gjere det)
- Start hjarte-lunge-redning med 30 brystkompresjonar etterfølgt av 2 innblåsingar
- Hald fram til helsepersonell overtek eller personen viser tydelege livsteikn

Hjarte-lunge-redning (HLR)

HLR er den viktigaste førstehjelpa du kan gi til ein person med hjartestans. Rett utført HLR kan doble eller tredoble sjansen for overleving.

Brystkompresjonar:
- Legg handa midt på brystet (på nedre halvdel av brystbeinet)
- Legg den andre handa oppå og flett fingrane saman
- Hald armane rette og komprimer 5-6 cm djupt
- Frekvens: 100-120 kompresjonar per minutt
- La brystkassa kome heilt tilbake mellom kompresjonane

Innblåsingar:
- Bøy hovudet forsiktig bakover og løft haka
- Klem igjen nasen
- Pust jamt inn i munnen i cirka eitt sekund
- Sjå at brystkassa hevar seg
- Gi to innblåsingar, deretter tilbake til kompresjonar

Forholdet er 30:2 - 30 kompresjonar etterfølgt av 2 innblåsingar.

Hjartestartar (AED):
Dersom ein hjartestartar er tilgjengeleg, skal han brukast så raskt som mogleg. Hjartestartaren gir deg munnlege instruksjonar:
1. Skru på apparatet
2. Fest elektrodane på bar brystkasse (som vist på elektrodane)
3. Følg instruksjonane frå maskina
4. Hald fram med HLR mellom eventuelle støyt

Vanlege skadetypar

Blødingar:
- Ytre blødingar: Legg trykk på såret med reint tørkle eller bandasje. Hald trykket til blødinga stoppar. Ved kraftig bløding, legg ein trykkbandasje.
- Arterielle blødingar: Blodet sprutar i takt med pulsen. Ring 113 umiddelbart og hald hardt trykk på såret.
- Indre blødingar: Mistenk ved smerter, hovne og sjokkteikn etter traume. Ring 113.

Bruddskadar:
- Ikkje prøv å rette ut bruddet
- Stabiliser den skadde kroppsdelen i den stillinga han er i
- Legg is eller kulde for å redusere hovne
- Hald den skadde kroppsdelen i ro
- Ring 113 ved mistanke om rygg- eller nakkeskade

Brannskadar:
- Kjøl ned med rennande lunka vatn i minst 20 minutt
- Ikkje fjern klede som sit fast i såret
- Ikkje sprett blemmer
- Dekk til med rein, fuktig bandasje
- Søk legehjelp ved større brannskadar eller brannskadar i andlet, hender eller rundt ledd

Sjokk

Sjokk er ein livstruande tilstand som oppstår når kroppen ikkje får nok blod og oksygen til dei vitale organa. Det kan utvikle seg etter alvorlege skadar, store blødingar, allergiske reaksjonar eller infeksjonar.

Teikn på sjokk:
- Bleik, kald og klam hud
- Rask og svak puls
- Rask og overflatisk pusting
- Forvirring eller nedsett medvit
- Tørste og kvalme
- Uro og engsting

Førstehjelp ved sjokk:
1. Ring 113 umiddelbart
2. Legg personen ned med beina hevne (sjokk-leie) - med mindre det er hovudskade eller pustevanskar
3. Stans eventuell ytre bløding
4. Hald personen varm med teppe eller jakker
5. Ikkje gi mat eller drikke
6. Snakk roleg og roande til personen
7. Overvak pust og medvit kontinuerleg

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- DHLR er ei systematisk tilnærming til livlause personar: Danne overblikk, sjekke Hovud/luftveg, sjå etter Livsteikn, Ringje 113 og starte HLR
- HLR blir utført med 30 brystkompresjonar og 2 innblåsingar, med ein frekvens på 100-120 kompresjonar per minutt
- Hjartestartar (AED) bør brukast så raskt som mogleg og gir munnlege instruksjonar
- Blødingar, brudd og brannskadar krev ulik førstehjelp
- Sjokk er ein livstruande tilstand som krev umiddelbar handling

Nøkkelomgrep