2.4 Tiltak og barrierer

Tiltak og barrierar

Når risikoanalysen viser at risikoen er for høg, må det setjast i verk tiltak for å redusere han. Tiltak kan anten redusere sannsynet for at ei hending skjer (førebyggjande tiltak) eller redusere konsekvensane dersom hendinga faktisk skjer (konsekvensreduserande tiltak). I tillegg brukar vi omgrepet barrierar om fysiske eller organisatoriske system som hindrar uønskte hendingar.

God tryggleik handlar om å ha fleire lag med tiltak og barrierar, slik at svikt i éin barriere ikkje automatisk fører til ei ulukke. Dette blir kalla forsvar i djupna.

Førebyggjande tiltak i praksis

Førebyggjande tiltak rettar seg mot årsakene til uønskte hendingar og skal redusere sannsynet for at dei skjer.

Kategoriar av førebyggjande tiltak

Fysiske tiltak:
- Gjerde, murar og barrierar
- Låsar, tilgangskontroll og kameraovervaking
- Brannsikring av bygningar
- Vedlikehald av utstyr og infrastruktur

Tekniske tiltak:
- Brannvarsling og automatiske sløkkjesystem
- Innbrotsalarm og deteksjonssystem
- IT-tryggleik: brannmur, antivirus, kryptering
- Overvakingssystem for prosessanlegg

Organisatoriske tiltak:
- Tryggleiksprosedyrar og retningslinjer
- Opplæring og kompetansebygging
- Bakgrunnssjekk av tilsette
- Tilsyns- og kontrollordningar

Haldningsskapande tiltak:
- Arbeid med tryggleikskultur
- Kampanjar og informasjon
- Leiarforankring av tryggleiksarbeid
- Varsling og rapporteringskultur

Konsekvensreduserande tiltak

Sjølv med gode førebyggjande tiltak kan uønskte hendingar skje. Då er det avgjerande å ha tiltak som avgrensar konsekvensane.

Døme på konsekvensreduserande tiltak

Under hendinga:
- Sprinkleranlegg som sløkkjer brannen tidleg
- Evakueringsplan som sikrar at alle kjem seg ut
- Naudlys og skilting som viser veg
- Førstehjelp frå opplært personell
- Naudaggregat som held kritiske funksjonar ved lag

Etter hendinga:
- Beredskapsplan som sikrar koordinert respons
- Krisekommunikasjon til råka og media
- Tryggingskopiar (backup) for IT og data
- Forsikringsordningar som dekkjer økonomisk tap
- Gjenopprettingsplanar for å kome tilbake til normal drift

Samanhengen mellom førebyggjande og konsekvensreduserande tiltak

Dei to typane tiltak utfyller kvarandre. Eit sjukehus førebyggjer brann gjennom godt vedlikehald og forbod mot røyking (førebyggjande), men har òg sprinkleranlegg, evakueringsplanar og øvd personale (konsekvensreduserande). Begge delar er nødvendige for god tryggleik.

Barrieretenking og sveitserostmodellen

Barrieretenking er eit sentralt prinsipp i tryggleiksarbeid. Ideen er at ein skal ha fleire uavhengige barrierar mellom ein fare og ei mogleg ulukke.

Sveitserostmodellen (James Reason)

Denne modellen samanliknar barrierar med skiver av sveitserost. Kvar barriere har hol (veikskapar), men hola sit på ulike stader i dei ulike skivene. Ei ulukke skjer først når hola i alle skivene står på linje, slik at trusselen passerer gjennom alle barrierane.

Lærdomen: Ingen einskildbarriere er perfekt. Tryggleik blir oppnådd ved å ha fleire lag med barrierar som dekkjer veikskapane til kvarandre.

Forsvar i djupna

Prinsippet om forsvar i djupna inneber at ein byggjer opp fleire lag med barrierar:

1. Første lag: Førebyggje at faren oppstår
2. Andre lag: Oppdage faren dersom han oppstår
3. Tredje lag: Hindre at faren utviklar seg til ei hending
4. Fjerde lag: Avgrense konsekvensane av hendinga
5. Femte lag: Gjenopprette normal drift

Døme for dataåtak:
1. Opplæring av tilsette (førebyggje at nokon klikkar på phishing)
2. Antivirusprogram (oppdage vondsinna kode)
3. Brannmur (stoppe åtaket)
4. Segmentering av nettverket (avgrense spreiing)
5. Tryggingskopi og gjenopprettingsplan (kome tilbake til normal drift)

Kost-nytte-vurdering av tiltak

Alle tiltak kostar pengar, tid og ressursar. Difor må ein vurdere om nytta av tiltaket står i forhold til kostnaden. Ei kost-nytte-vurdering hjelper avgjerdstakarar med å prioritere tiltak.

Faktorar i ei kost-nytte-vurdering

Kostnader:
- Investeringskostnad (innkjøp, installasjon)
- Driftskostnad (vedlikehald, bemanning, energi)
- Indirekte kostnader (forseinkingar, redusert effektivitet)
- Opplæringskostnader

Nytte (risikoreduksjon):
- Redusert sannsyn for hendinga
- Reduserte konsekvensar dersom hendinga skjer
- Spart liv og helse (vanskeleg å verdsetje i kroner)
- Unngått materielle tap
- Bevart omdøme og tillit

ALARP-prinsippet

Mange verksemder brukar ALARP-prinsippet (As Low As Reasonably Practicable). Det tyder at risikoen skal reduserast så langt det er praktisk mogleg, med mindre kostnadene er openbert urimelege i forhold til risikoreduksjonen.

Tre soner:
- Uakseptabel sone: Risikoen må reduserast uansett kostnad
- ALARP-sona: Risikoen blir redusert så langt det er praktisk mogleg
- Akseptabel sone: Tiltak er ikkje nødvendig, men kan vurderast