2.1 Norsk politikk og styreform
Forstå hvordan Norge styres og hvordan du kan påvirke politikken.
Kven bestemmer eigentleg i Noreg?
Du har kanskje høyrt nokon seie: «Politikarane gjer jo berre som dei vil!» Eller kanskje du sjølv har tenkt at politikk er noko keisamt og fjernt som ikkje angår deg.
Men tenk etter: Kven bestemmer at du skal gå på skulen til du er 16? Kven bestemmer kor mykje foreldra dine betaler i skatt? Kven bestemmer om det skal byggjast ei ny fotballbane i kommunen din, eller om sjukeheimen skal få fleire tilsette?
Svaret er: Politikarane — valde av vanlege folk som deg og foreldra dine. Politikk handlar om kven som bestemmer, kva dei bestemmer, og korleis dei bestemmer det. Og i eit demokrati som Noreg er det til sjuande og sist folket som har makta — gjennom val.
Det norske politiske systemet er bygd opp som ein pyramide med fleire nivå: Stortinget og regjeringa på toppen, fylkeskommunen i midten, og kommunen nærast deg. Kvart nivå har sine oppgåver og sitt ansvar.
I dette kapittelet skal du lære om:
- Korleis Stortinget, regjeringa og kommunestyret fungerer
- Dei politiske partia og kva dei står for
- Korleis ei lov blir til
- Skilnaden mellom posisjonen og opposisjonen
- Korleis du kan påverke politiske avgjerder
I eit parlamentarisk system:
- Stortinget er nasjonalforsamlinga — den folkevalde forsamlinga som vedtek lover og kontrollerer regjeringa
- Regjeringa går ut frå Stortinget — det vil seie at regjeringa må ha støtte (eller i det minste ikkje aktiv motstand) frå fleirtalet i Stortinget
- Dersom fleirtalet i Stortinget vedtek eit mistillitsforslag mot regjeringa, må ho gå av
- Statsministeren er vanlegvis leiaren av det største partiet i regjeringskoalisjonen
Parlamentarismen i Noreg vart innført i 1884, etter ein lang politisk kamp. Før det utnemnde kongen regjeringa uavhengig av Stortinget.
Viktig å forstå:
Noreg har ofte mindretalsregjeringar — det tyder at regjeringa ikkje har fleirtal i Stortinget åleine, men må forhandle med andre parti for å få vedteke forslaga sine. Dette krev kompromiss og gjer at fleire parti får innverknad.
Nokre land, som USA, har eit presidentsystem der presidenten blir vald direkte av folket og ikkje kan fjernast av kongressen gjennom mistillitsforslag. I Noreg vel vi ikkje statsministeren direkte — vi stemmer på parti, og statsministeren er leiaren for det partiet eller den koalisjonen som har mest støtte i Stortinget.
Stortinget — folkets forsamling
Stortinget er Noregs nasjonalforsamling og den lovgjevande makta. Det held til i Stortingsbygningen i sentrum av Oslo.
Samansetjing
Stortinget har 169 representantar som blir valde frå heile Noreg kvart fjerde år. Representantane blir fordelte på 19 valdistrikt (fylka), slik at heile landet er representert.
Oppgåvene til Stortinget
Stortinget har fire hovudoppgåver:
1. Vedta lover
Alle nye lover i Noreg må vedtakast av Stortinget. Regjeringa (eller einskildrepresentantar) fremjar lovforslag, som deretter blir behandla i fagkomitear og debattert og stemt over i plenum (samla Storting).
2. Vedta statsbudsjettet
Kvart år legg regjeringa fram forslag til statsbudsjett — inntektene og utgiftene til staten for neste år. Stortinget behandlar, endrar og vedtek budsjettet. Dette er ei av dei viktigaste oppgåvene, fordi det bestemmer kva pengane skal brukast til.
3. Kontrollere regjeringa
Stortinget overvaker arbeidet til regjeringa gjennom:
- Spørjetime: Stortingsrepresentantar stiller spørsmål til statsrådar (ministrane)
- Interpellasjonar: Grundige spørsmål som krev lengre svar og debatt
- Kontroll- og konstitusjonskomiteen: Undersøkjer om regjeringa følgjer lovene
- Mistillitsforslag: Stortinget kan tvinge regjeringa til å gå av
4. Behandle internasjonale avtaler
Viktige internasjonale avtaler må godkjennast av Stortinget. Til dømes måtte Stortinget godkjenne EØS-avtalen som knyter Noreg til det indre marknaden i EU.
Fagkomiteane
Stortinget har 12 fagkomitear (til dømes finanskomiteen, helsekomiteen, utanrikskomiteen) som fordeler arbeidet. Komiteane innstiller (tilrår) til Stortinget i plenum, og det er i komiteane mykje av det viktigaste arbeidet blir gjort.
Stortingsval
Stortingsval blir halde kvart fjerde år, alltid i september. Alle norske statsborgarar over 18 år har stemmerett. Ved valet stemmer du på eit parti i valdistriktet ditt, og du kan gje personstemmer til kandidatar du føretrekkjer.
Kor mange representantar sit på Stortinget?
Stortinget har fire hovudoppgåver.
Nemn dei fire hovudoppgåvene til Stortinget.
Forklar kva «spørjetime» er og kvifor det er viktig.
Kva inneber eit mistillitsforslag, og kva skjer dersom det får fleirtal?
Oppgåvene til regjeringa:
- Setje lovene og vedtaka til Stortinget ut i livet
- Leie forvaltninga til staten (departement, direktorat, etatar)
- Fremje lovforslag og statsbudsjett for Stortinget
- Representere Noreg internasjonalt
- Ta løpande avgjerder om drifta av staten
Korleis blir ei regjering danna?
Etter stortingsval gjev kongen oppdraget med å danne regjering til den politikaren som har best sjanse for å få støtte i Stortinget. Vanlegvis er dette leiaren av det største partiet eller den største koalisjonen.
Typar regjeringar i Noreg:
- Fleirtalsregjering: Regjeringspartia har til saman fleirtal i Stortinget (meir enn 84 av 169 plassar). Dette gjer det lettare å få vedteke saker.
- Mindretalsregjering: Regjeringspartia har ikkje fleirtal åleine og må forhandle med opposisjonen for å få støtte. Dette har vore det vanlegaste i Noreg.
- Eittpartiregjering: Regjeringa består av berre eitt parti (sjeldan i Noreg i dag).
- Koalisjonsregjering: Regjeringa består av fleire parti som samarbeider (mest vanleg i Noreg).
Departementa er fagministrane til regjeringa. Kvart departement har ansvar for eit bestemt politikkområde, til dømes Finansdepartementet, Helse- og omsorgsdepartementet, Kunnskapsdepartementet (som har ansvar for skulen din).
Statsråd blir halde på Slottet kvar fredag, der kongen formelt godkjenner avgjerdene til regjeringa (kongeleg resolusjon). I praksis har kongen inga reell politisk makt — dette er ein formalitet.
Kommunen og fylkeskommunen — det nære demokratiet
Det norske styresettet er delt i tre forvaltningsnivå: staten, fylkeskommunen og kommunen. For dei fleste er det kommunen som har mest direkte tyding for kvardagen.
Kommunen
Noreg har 356 kommunar (per 2024). Kommunen er det lågaste forvaltningsnivået og det som er nærast deg.
Oppgåvene til kommunen:
- Barnehagar og grunnskule (1.–10. klasse)
- Helse- og sosialtenester (fastlege, heimesjukepleie, sjukeheim)
- Barnevern
- Kultur og fritid (bibliotek, idrettsanlegg, kulturhus)
- Tekniske tenester (vatn, avløp, renovasjon)
- Arealplanlegging (bestemme kva som blir bygd kvar)
- Brann- og redningsteneste
Kommunestyret er det øvste organet i kommunen. Det blir vald av innbyggjarane kvart fjerde år (kommuneval). Ordføraren leier kommunestyret og er den fremste representanten for kommunen.
Fylkeskommunen
Noreg har 15 fylkeskommunar (per 2024). Fylkeskommunen er eit mellomnivå mellom staten og kommunen.
Oppgåvene til fylkeskommunen:
- Vidaregåande opplæring (den skulen du snart skal byrje på!)
- Kollektivtransport (buss, bane, ferje)
- Fylkesvegar
- Tannhelse
- Kultur og regional utvikling
Fylkestinget er det øvste organet i fylkeskommunen og blir vald samtidig med kommunestyret.
Kommuneval og fylkestingsval
Kommuneval og fylkestingsval blir halde midt mellom stortingsvala. Det tyder at det er val i Noreg annakvart år — stortingsval i oddetalsår og kommuneval i partalsår.
Viktig: Du kan stemme ved kommuneval frå du er 18 år, men du treng ikkje vere norsk statsborgar — alle som har budd i Noreg i minst tre år, har stemmerett ved kommuneval.
Kven har ansvaret for grunnskulen (1.–10. klasse) i Noreg?
Det norske styresettet er delt i tre forvaltningsnivå.
Nemn dei tre forvaltningsnivåa og gje to døme på oppgåver for kvart nivå.
Kvifor trur du det er viktig at oppgåvene er fordelte på fleire nivå, i staden for at alt blir styrt frå Oslo?
Noreg har eit fleirpartisystem med mange parti, i motsetnad til til dømes USA som i praksis har eit topartisystem.
Dei ni partia på Stortinget (per 2024):
Venstresida (raud side):
- Raudt (R): Sosialistisk parti. Vil ha store endringar i økonomien, mot kapitalisme, for sterk offentleg sektor.
- Sosialistisk Venstreparti (SV): Vil ha meir utjamning, sterkare miljøpolitikk, offentleg velferd og utdanning.
- Arbeidarpartiet (Ap): Noregs største parti gjennom mange tiår. Sosialdemokratisk — for ein sterk velferdsstat, samarbeid mellom arbeidsgjevarar og arbeidstakarar, og gradvis reform.
Sentrum:
- Senterpartiet (Sp): Desentralisering og distriktspolitikk. Vil styrkje kommunane, mot EU og sentralisering. Sterk støtte i rurale strøk.
- Miljøpartiet Dei Grøne (MDG): Miljøet først. Vil ha store kutt i utslepp, stanse oljeutvinning, og prioritere klima over kortsiktig økonomisk vekst.
- Kristeleg Folkeparti (KrF): Kristen verdiplattform. Familiepolitikk, bistand til fattige land, og etiske spørsmål.
- Venstre (V): Liberalt parti. For fridommen til individet, miljø, utdanning og næringsliv. Noregs eldste parti.
Høgresida (blå side):
- Høgre (H): Konservativt parti. For privat næringsliv, lågare skattar, valfridom og moderat politikk.
- Framstegspartiet (FrP): Mest til høgre. For lågare skattar og avgifter, strengare innvandringspolitikk og meir privat valfridom.
Viktig: Denne oversikta er sterkt forenkla. Alle parti har komplekse program med mange nyansar. Venstre-høgre-aksen er berre éin måte å forstå politikk på — partia skil seg òg i synet på miljø, innvandring, distrikt vs. by, EU/EØS og mange andre spørsmål.
Vi snakkar ofte om «venstresida» og «høgresida» i politikken. Men kva tyder det eigentleg, og kvar kjem omgrepa frå?
Omgrepa «venstre» og «høgre» stammar frå den franske revolusjonen (1789). I den franske nasjonalforsamlinga sat tilhengjarane av endring til venstre for presidenten, medan dei som ville bevare det bestående sat til høgre.
Kva skil venstre og høgre i dag?
Venstresida legg typisk vekt på:
- Meir økonomisk utjamning (høgare skattar for dei rikaste)
- Sterkare offentleg sektor (offentlege sjukehus, skular)
- Arbeidstakarrettar og fagforeiningar
- Meir offentleg regulering av næringslivet
Høgresida legg typisk vekt på:
- Lågare skattar og avgifter
- Meir privat initiativ og valfridom
- Mindre statleg regulering av næringslivet
- Individuelt ansvar
Men røyndommen er meir kompleks:
- Miljø: MDG er vanskeleg å plassere på ein rein venstre-høgre-akse
- Distrikt: Senterpartiet er sentrumsorientert i økonomisk politikk, men unikt i distriktspolitikken
- Innvandring: Synet på innvandring følgjer ikkje nødvendigvis venstre-høgre-aksen
- Verdispørsmål: Synet til KrF på familie og etikk passar ikkje inn i den tradisjonelle aksen
Konklusjon: Venstre-høgre-aksen er eit nyttig verktøy, men han forenklar røyndommen. Dei fleste politiske spørsmål har fleire dimensjonar.
Dei norske politiske partia blir ofte plasserte langs ein venstre-høgre-akse.
Plasser følgjande parti frå venstre til høgre: Høgre, SV, Arbeidarpartiet, Framstegspartiet, Raudt.
Vel to parti som står langt frå kvarandre politisk. Kva er dei viktigaste skilnadene mellom dei?
Forklar kvifor venstre-høgre-aksen er ei forenkling. Gje eit døme på eit politisk spørsmål som ikkje passar inn i denne modellen.
Kva tyder det at Noreg har ei «mindretalsregjering»?
Steg for steg — slik blir ei lov til:
1. Initiativ og utgreiing
Ei ny lov startar ofte med at regjeringa nemner opp eit utval (ekspertgruppe) som greier ut eit tema grundig. Utvalet skriv ein rapport (NOU — Noregs offentlege utgreiingar) med tilrådingar.
2. Høyring
Rapporten blir send på høyring — det tyder at alle som ønskjer det, kan gje meininga si. Organisasjonar, kommunar, ekspertar og vanlege folk kan sende inn høyringsfråsegner. Dette sikrar at mange perspektiv blir vurderte.
3. Lovforslag
Basert på utgreiinga og høyringsfråsegnene utarbeider regjeringa eit lovforslag, som blir kalla ein proposisjon (Prop. L). Denne blir lagd fram for Stortinget.
4. Komitébehandling
Lovforslaget blir sendt til rett fagkomité i Stortinget. Komiteen diskuterer forslaget, kallar inn ekspertar og partar som er berørte, og skriv ei innstilling (tilråding) til Stortinget.
5. Debatt og votering
Stortinget debatterer forslaget i plenum. Representantane held innlegg og diskuterer. Deretter blir det stemt — votering. Fleirtalet bestemmer.
6. Sanksjonering
Lova blir send til kongen for sanksjon (godkjenning). I praksis er dette ein formalitet.
7. Lova trer i kraft
Lova blir kunngjord og trer i kraft på ein bestemt dato.
Heile prosessen kan ta alt frå nokre månader til fleire år, avhengig av kor kompleks saka er.
I 2021 vart den nye opplæringslova vedteken, som mellom anna gav elevar sterkare rett til eit trygt og godt skulemiljø. Korleis gjekk denne prosessen?
Regjeringa nemnde opp eit utval (Opplæringslovutvalet) som gjekk gjennom den gamle opplæringslova grundig. Utvalet leverte rapporten sin (NOU 2019:23) med forslag til ny lov.
2. Høyring:
Forslaget vart sendt på brei høyring. Kommunar, lærarforbund, elevorganisasjonar, foreldre og andre kunne gje innspela sine. Over 700 høyringsfråsegner kom inn.
3. Lovforslag:
Kunnskapsdepartementet utarbeidde eit lovforslag basert på tilrådingane til utvalet og høyringsfråsegnene. Forslaget vart lagt fram som ein proposisjon til Stortinget.
4. Komitébehandling:
Utdannings- og forskingskomiteen behandla forslaget. Dei heldt høyringar der mellom anna elevar frå Elevorganisasjonen fekk uttale seg.
5. Vedtak:
Stortinget debatterte og stemte over lova. Ho vart vedteken med breitt fleirtal.
6. Resultat:
Den nye opplæringslova styrkte rettane til elevane, mellom anna retten til eit trygt og godt skulemiljø fritt for mobbing. Lova gjeld for deg, lærarane dine og skulen din.
Kva kan vi lære?
Lovgjevingsprosessen sikrar at mange stemmer blir høyrde — inkludert stemmene til elevane. Sjølv du kan påverke lover gjennom å sende høyringsfråsegner, engasjere deg i Elevorganisasjonen eller kontakte politikarar.
Lovgjevingsprosessen i Noreg har fleire steg.
List opp dei viktigaste stega frå ein idé om ei ny lov til lova trer i kraft.
Kva er ei «høyring», og kvifor er ho viktig for demokratiet?
Korleis kan du som elev påverke lovgjevinga i Noreg?
Posisjon og opposisjon
Etter eit stortingsval blir partia delte inn i to grupper:
Posisjonen
Posisjonen er dei partia som dannar regjering. Regjeringspartia har ansvaret for å styre landet og leggje fram forslag for Stortinget. Statsministeren og statsrådane (ministrane) kjem frå posisjonspartia.
Opposisjonen
Opposisjonen er alle partia som ikkje sit i regjering. Oppgåva til opposisjonen er å:
- Kritisere og utfordre regjeringa
- Fremje alternative forslag
- Kontrollere at regjeringa gjer ein god jobb
- Representere dei veljarane som ikkje stemte på regjeringspartia
Kvifor er opposisjonen viktig?
I eit demokrati er det like viktig å ha ein sterk opposisjon som ei sterk regjering. Opposisjonen sørgjer for at:
- Regjeringa blir halden ansvarleg
- Alternative synspunkt kjem fram
- Makt ikkje blir misbrukt
- Det finst eit reelt alternativ ved neste val
Samarbeid på tvers
Sjølv om posisjon og opposisjon er politiske motstandarar, samarbeider dei ofte i viktige saker. Store, langsiktige spørsmål som forsvarspolitikk, pensjon og klimapolitikk blir ofte løyste gjennom breie forlik der fleire parti er samde.
Eit døme er pensjonsforliket frå 2005, der dei fleste partia vart samde om ei stor pensjonsreform. Slike forlik sikrar at viktige avgjerder overlever regjeringsskifte.
Kva er den viktigaste oppgåva til opposisjonen i eit demokrati?
Ved stortingsvalet i 2021 vart det eit regjeringsskifte i Noreg. Kva skjedde, og kva fortel det om det norske demokratiet?
Noreg vart styrt av ei borgarleg regjering leidd av Erna Solberg (Høgre), i samarbeid med Venstre og KrF. Regjeringa hadde site med makta sidan 2013.
Valresultatet:
Veljarane gav fleirtal til dei raudgrøne partia (Arbeidarpartiet, Senterpartiet og SV). Arbeidarpartiet vart det største partiet, og Jonas Gahr Støre vart ny statsminister.
Regjeringsdanning:
Støre danna ei regjering med Arbeidarpartiet og Senterpartiet — ei mindretalsregjering som ikkje hadde fleirtal i Stortinget åleine. Dei var derfor avhengige av å forhandle med SV og andre parti for å få vedteke sakene sine.
Kva viser dette?
- Fredeleg maktoverføring: Regjeringsskiftet skjedde fredeleg og ryddig. Solberg gratulerte Støre, og makta vart overført utan konfliktar.
- Veljarane bestemmer: Det er veljarane som avgjer kven som styrer, gjennom frie val.
- Kompromiss: Mindretalsregjeringa viste at norsk politikk handlar mykje om forhandlingar og kompromiss.
- Demokrati i praksis: Heile prosessen — frå valkamp til regjeringsdanning — er eit døme på korleis eit fungerande demokrati ser ut.
Politisk engasjement blant unge.
Kva moglegheiter har ungdom til å påverke norsk politikk, sjølv før dei får stemmerett?
Nokre meiner at stemmerettsalderen bør senkast til 16 år. Kva trur du? Grunngje svaret ditt.
I nokre norske kommunar har det vore forsøk med stemmerett for 16-åringar ved kommuneval. Erfaringane viser at 16-åringar stemmer i om lag like stor grad som andre aldersgrupper — og nokre gonger meir enn 18–21-åringane!
Det norske Stortinget er eit av dei mest likestilte parlamenta i verda. Om lag 45 % av representantane er kvinner. Til samanlikning er verdsgjennomsnittet rundt 26 %.
Noreg var eitt av dei første landa i verda der kvinner fekk stemmerett (1913). Kampen for kvinneleg stemmerett vart leidd av modige kvinner som Gina Krog og Fernanda Nissen.
Oppsummering: Norsk politikk og styreform
Noreg er eit representativt demokrati med parlamentarisme der regjeringa er avhengig av tilliten til Stortinget.
Nøkkelomgrep:
- Parlamentarisme: Regjeringa må ha støtte i Stortinget for å sitje med makta
- Stortinget: Noregs nasjonalforsamling med 169 representantar — vedtek lover, budsjett og kontrollerer regjeringa
- Regjeringa: Den utøvande makta, leidd av statsministeren med statsrådar (ministrar)
- Mindretalsregjering: Regjeringa har ikkje fleirtal i Stortinget og må forhandle med opposisjonen
- Koalisjonsregjering: Regjering som består av fleire parti
- Kommunen: Lågaste forvaltningsnivå — ansvar for skule, helse, barnehage
- Fylkeskommunen: Mellomnivå — ansvar for vidaregåande skule og kollektivtransport
- Posisjon: Regjeringspartia
- Opposisjon: Partia som ikkje sit i regjering
- Lovgjevingsprosessen: Utgreiing → høyring → lovforslag → komitébehandling → votering → sanksjon
- Høyring: Høve for alle til å gje innspel til lovforslag
- Venstre-høgre-aksen: Forenkla modell for å plassere parti politisk
- Forlik: Breie politiske avtaler på tvers av posisjon og opposisjon
Drøftingsoppgåve: «I eit demokrati er det viktigare å ha ein sterk opposisjon enn ei sterk regjering.» Drøft denne påstanden.
Forklar kvifor opposisjonen er viktig i eit demokrati.
Presenter argument for at ei sterk regjering er viktigare, og argument for at ein sterk opposisjon er viktigare.
Gje di eiga grunngjevne vurdering.
Drøftingsoppgåve: Undersøk din eigen kommune.
Finn ut kva parti som styrer i kommunen din. Kven er ordførar? Kva parti sit i posisjon og opposisjon?
Finn ei sak som kommunestyret har behandla nyleg. Beskriv saka kort og forklar kva parti som var for og mot.
Vurder: Er det noko du ville gjort annleis dersom du var politikar i kommunen din? Grunngje svaret.
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.