2.1 Pengepolitikk

Pengepolitikk er eitt av dei viktigaste verktøya styresmaktene har for å styre den økonomiske utviklinga. I Noreg er det Noregs Bank som har ansvaret for pengepolitikken, og det viktigaste verkemiddelet er styringsrenta. Gjennom å justere renta påverkar sentralbanken etterspurnad, investering og inflasjon i heile økonomien.

I dette kapittelet skal vi sjå nærare på korleis Noregs Bank utformar pengepolitikken, kva inflasjonsmålet inneber, og korleis endringar i styringsrenta forplantar seg gjennom økonomien via det som blir kalla transmisjonsmekanismen.

Noregs Bank vart grunnlagd i 1816 og er sentralbanken i Noreg. Sentralbanken har fleire sentrale oppgåver:

1. Utøve pengepolitikken
Noregs Bank fastset styringsrenta, som er den renta bankane får på innskota sine i Noregs Bank. Dette er det viktigaste pengepolitiske verkemiddelet.

2. Fremje finansiell stabilitet
Sentralbanken overvakar det finansielle systemet og gjev råd til Finansdepartementet om såkalla kontrasykliske kapitalbufferar for bankane.

3. Forvalte Statens pensjonsfond utland (SPU)
Norges Bank Investment Management (NBIM) forvaltar oljefondet på vegner av staten.

4. Gje ut setlar og mynt
Noregs Bank har einerett på å gje ut norske pengar.

Pengepolitiske avgjerder blir fatta av komiteen for pengepolitikk og finansiell stabilitet, som møtest åtte gonger i året. Komiteen består av sentralbanksjefen, dei to visesentralbanksjefane og to eksterne medlemmer.

Sidan 2001 har Noreg hatt eit eksplisitt inflasjonsmål for pengepolitikken. Regjeringa har fastsett at det operative målet for pengepolitikken skal vere ein årsvekst i konsumprisane som over tid er nær 2,0 prosent (justert frå 2,5 prosent i 2018).

Noregs Bank praktiserer det som blir kalla fleksibel inflasjonsstyring. Dette betyr at sentralbanken ikkje utelukkande fokuserer på inflasjonen, men også tek omsyn til produksjon og sysselsetjing. I praksis inneber dette at:

- Dersom inflasjonen avvik frå målet, vil Noregs Bank normalt ikkje forsøkje å bringe inflasjonen tilbake til målet så raskt som mogleg, fordi det kan skape unødig ustabilitet i realøkonomien.
- Sentralbanken veg omsynet til stabil inflasjon opp mot omsynet til stabil produksjon og sysselsetjing.
- Finansiell stabilitet er også ein del av vurderinga, sidan oppbygging av finansielle ubalansar kan true den økonomiske stabiliteten på sikt.

Fordelane med eit eksplisitt inflasjonsmål er at det gjev føreseielegheit, forankrar inflasjonsforventningane og gjev eit klart kriterium for å vurdere pengepolitikken.

Når Noregs Bank endrar styringsrenta, påverkar det økonomien gjennom fleire kanalar:

Rentekanalen (etterspurnadskanalen)
Ein renteauke gjer det dyrare å låne og meir lønsamt å spare. Hushaldningar reduserer forbruket, og bedrifter reduserer investeringane. Samla etterspurnad fell, og prisveksten blir dempa.

Valutakurskanalen
Høgare rente i Noreg relativt til utlandet tiltrekkjer utanlandsk kapital, noko som styrkjer kronekursen. Ei sterkare krone gjer importvarer billigare, noko som direkte dempar inflasjonen. Samtidig blir konkurranseevna til norsk eksportindustri svekt.

Formueskanalen
Renteendringar påverkar verdien av bustader, aksjar og andre formuesobjekt. Høgare rente senkar typisk bustadprisane, noko som reduserer formuen til hushaldningane og dermed forbruket deira (formueseffekten).

Forventningskanalen
Dersom aktørane i økonomien stoler på at sentralbanken vil halde inflasjonen nær målet, vil inflasjonsforventningane bli forankra. Stabile forventningar gjer det lettare å halde den faktiske inflasjonen nær målet.

Tidsforseinkinga frå ei renteendring til full effekt i økonomien er typisk 1-3 år. Difor må Noregs Bank vere framsynt og basere avgjerdene sine på prognosar for den økonomiske utviklinga.