Bentham, Mill og nytteetikk.
Konsekvensetikk og utilitarisme
Medan pliktetikken bedømmer handlingar ut frå om dei følgjer moralske reglar, bedømmer konsekvensetikken handlingar ut frå resultata dei fører til. Ei handling er moralsk rett viss ho fører til gode konsekvensar, og moralsk gal viss ho fører til dårlege konsekvensar.
Den mest kjende forma for konsekvensetikk er utilitarismen (frå latin utilitas = nytte). Utilitarismen vart utvikla av dei britiske filosofane Jeremy Bentham (1748–1832) og John Stuart Mill (1806–1873), og har hatt enorm innverknad på moderne politikk, økonomi og lovgiving.
Grunnprinsippet i utilitarismen er enkelt: Den handlinga er moralsk rett som fører til størst mogleg lukke for flest mogleg menneske.
Utilitarisme: Den viktigaste forma for konsekvensetikk. Grunnprinsipp: «Den handlinga er moralsk rett som produserer størst mogleg lukke (nytte) for det størst moglege talet menneske.»
Nytteprinsippet (the greatest happiness principle): Vi bør alltid handle slik at summen av lukke i verda blir størst mogleg. Lukka til alle som blir påverka, tel likt.
Kva er det grunnleggjande prinsippet i utilitarismen?
Jeremy Bentham og nytteetikk
Jeremy Bentham blir rekna som grunnleggjaren av utilitarismen. Han meinte at all moral kan reduserast til eitt enkelt prinsipp: nytteprinsippet.
Hedonistisk utilitarisme
Bentham var hedonist – han meinte at det einaste som er godt i seg sjølv, er nyting (pleasure), og det einaste som er vondt, er smerte (pain). Alle handlingar bør vurderast ut frå kor mykje nyting og smerte dei produserer.
Nytingskalkylen til Bentham
Bentham utvikla ein «hedonistisk kalkyle» – ein metode for å rekne ut den totale nytinga ei handling produserer. Faktorar å vurdere:
- Intensitet: Kor sterk er nytinga eller smerta?
- Varigheit: Kor lenge varer ho?
- Sannsyn: Kor sikkert er det at ho inntreff?
- Nærleik: Kor snart inntreff ho?
- Fruktbarheit: Vil ho føre til meir nyting?
- Reinleik: Er ho blanda med smerte?
- Omfang: Kor mange blir påverka?
Likskapsprinsippet
For Bentham tel nytinga til alle likt: «Kvar tel som éin, ingen tel som meir enn éin.» Dette var radikalt i samtida hans og la grunnlaget for demokratisk tenking.
Nyttekalkyle (felicific calculus): Metoden til Bentham for å rekne ut den totale nytinga ei handling produserer. Ein veg intensitet, varigheit, sannsyn, nærleik, fruktbarheit, reinleik og omfang av nyting og smerte.
Likskapsprinsippet: Nytinga og smerta til alle menneske tel likt i den moralske kalkylen. Lukka til ingen person er viktigare enn lukka til andre.
Forklar kva nyttekalkylen til Bentham inneber. Bruk eit konkret døme for å illustrere korleis han kan brukast.
John Stuart Mill – ein raffinert utilitarisme
John Stuart Mill var eleven til Bentham, men utvikla utilitarismen vidare på viktige måtar.
Kvalitative skilnader mellom nytingar
Det viktigaste bidraget til Mill var å hevde at nytingar ikkje berre skil seg i kvantitet (mengd), men også i kvalitet. Nokre nytingar er av ei høgare art enn andre.
Mill formulerte det berømt: «Det er betre å vere ein misfornøgd Sokrates enn ein fornøgd gris.»
Intellektuelle, estetiske og sosiale nytingar er ifølgje Mill kvalitativt overlegne reint fysiske nytingar. Eit menneske som har erfart begge typar, vil alltid føretrekkje dei høgare nytingane.
Fridomsprinsippet til Mill
Mill argumenterte også for at individuell fridom er avgjerande for menneskeleg lukke. Staten og samfunnet bør berre avgrense fridomen til individet for å hindre skade på andre (skadeprinsippet). Denne tanken har hatt enorm innverknad på liberalt demokrati.
Mill og rettferd
Mill prøvde å vise at utilitarismen kan forsvare rettferd og rettar. Rettar er viktige fordi respekt for dei maksimerer lukka på lang sikt. Eit samfunn der rettar blir verna, produserer meir total lukke enn eit samfunn utan rettsvern.
Forklar skilnaden mellom Bentham og Mill når det gjeld synet på nyting. Kvifor er skiljet til Mill mellom høgare og lågare nytingar viktig?
Handlingsutilitarisme og regelutilitarisme
Utilitarismen har utvikla seg i to hovudretningar som gir ulike svar på korleis nytteprinsippet skal brukast.
Handlingsutilitarisme
Kvar einskild handling blir vurdert for seg: «Kva handling i denne konkrete situasjonen produserer mest total lukke?»
Døme: Bør du lyge i denne situasjonen? Det kjem an på konsekvensane. Viss lygna fører til meir lukke enn sanninga i dette tilfellet, er det rett å lyge.
Problem: Kan rettferdiggjere handlingar som verkar intuitivt gale. Viss det ville auke den totale lukka å straffe ein uskuldig person for å hindre opptøyar, ville handlingsutilitarismen i prinsippet tillate det.
Regelutilitarisme
Vi bør følgje dei reglane som, når dei blir følgde generelt, fører til størst total lukke. Vi vurderer ikkje einskildhandlingar, men reglar.
Døme: Bør du lyge? Spørsmålet er: «Fører regelen 'ein bør lyge når det er nyttig' til meir lukke enn regelen 'ein bør snakke sant'?» Svaret er nei – eit samfunn med tillit og ærlegdom produserer meir lukke totalt sett.
Fordel: Regelutilitarismen unngår mange av problema til handlingsutilitarismen, fordi han kan forsvare rettar og rettferd som generelle reglar.
Regelutilitarisme: Vi bør følgje dei reglane som, når dei blir følgde generelt i samfunnet, produserer størst mogleg total lukke. Einskildhandlingar blir vurderte ut frå om dei følgjer den beste regelen.
Skilnaden: Handlingsutilitarisme spør «Kva gir best resultat no?», medan regelutilitarisme spør «Kva regel gir best resultat på lang sikt?»
Kva er hovudskilnaden mellom handlingsutilitarisme og regelutilitarisme?
Preferanseutilitarisme og moderne utilitarisme
I det 20. og 21. hundreåret har utilitarismen halde fram med å utvikle seg. Ein viktig nyare variant er preferanseutilitarisme.
Preferanseutilitarisme
I staden for å fokusere på nyting og smerte (hedonistisk utilitarisme), hevdar preferanseutilitarismen at det moralsk rette er å maksimere oppfyllinga av preferansar – altså å handle slik at flest mogleg menneske får oppfylt ønska og preferansane sine.
Den australske filosofen Peter Singer (f. 1946) er den mest kjende moderne preferanseutilitaristen. Singer har argumentert for:
- Rettane til dyr: Sidan dyr kan lide og har preferansar, må interessene deira telje moralsk. Å ignorere lidinga til dyr berre fordi dei ikkje er menneske, er «spesiesisme» – diskriminering basert på art.
- Global fattigdom: Vi har ei moralsk plikt til å hjelpe dei fattigaste i verda. Å bruke pengar på luksus medan barn døyr av svolt, er moralsk uhaldbart – pengane produserer langt meir lukke viss dei blir gitt til effektiv bistand.
- Effektiv altruisme: Singer er ein frontfigur for rørsla «effektiv altruisme», som bruker evidensbaserte metodar for å finne dei mest effektive måtane å gjere godt på.
Den «avmenneskeleggjerande» innvendinga
Kritikarar har hevda at konsekvent utilitarisme kan føre til moralsk uhaldbare konklusjonar. Argumenta til Singer har provosert fordi dei tilsynelatande set spørsmålsteikn ved menneskeverdet: Viss berre preferansar tel, har då eit alvorleg funksjonshemma spedbarn utan medvitne preferansar moralsk status? Singer har blitt sterkt kritisert for synspunkta sine på dette området.
Utilitarisme og politikk
Utilitarismen har hatt enorm innverknad på moderne politikk og velferdsøkonomi:
- Kost-nytte-analysar i offentleg politikk er direkte inspirerte av utilitaristisk tenking
- Målet til velferdsstaten om å maksimere velferda til befolkninga er utilitaristisk
- Demokrati kan grunngivast utilitaristisk: Viljen til fleirtalet speglar preferansane til fleirtalet
- Menneskerettar kan derimot komme i konflikt med utilitarismen, fordi dei vernar individ mot fleirtalet
Spesiesisme: Diskriminering basert på arttilhøyrsle – å gi interessene til menneske forrang berre fordi dei er menneske, utan moralsk relevant grunn. Omgrepet vart popularisert av Peter Singer.
Effektiv altruisme: Ei filosofisk og sosial rørsle som bruker evidensbaserte metodar for å finne dei mest effektive måtane å gjere godt for verda på. Målet er å maksimere positiv innverknad per investert krone og time.
Kost-nytte-analyse: Ein metode for å vurdere om ei handling eller politikk er verdt å gjennomføre ved å samanlikne totale kostnader med totale fordelar – ei praktisk bruk av utilitaristisk tenking.
Utilitarismen gir klare, men nokre gonger kontroversielle svar på etiske dilemma:
Organdonasjon-dilemmaet: Fem pasientar vil døy utan organtransplantasjon. Ein frisk person med kompatible organ kjem inn for ein rutinesjekk. Ein rein handlingsutilitarist kunne i prinsippet forsvare å drepe den eine for å redde fem – dette er eit velkjent problem med teorien. Ein regelutilitarist ville forby det fordi ein slik regel ville øydeleggje tilliten til helsevesenet.
Torturspørsmålet: Ein terrorist har planta ei bombe som vil drepe tusenvis. Politiet har pågripe han, men han nektar å seie kvar bomba er. Er det moralsk rett å torturere han for å redde dei mange? Utilitarismen kan i ekstreme tilfelle forsvare tortur viss det reddar mange liv – noko som viser problema teorien har med å verne rettane til individet.
Klimaetikk: Utilitarismen gir sterke argument for klimahandling: Klimaendringar vil føre til enorm liding for milliardar av menneske. Sjølv store kostnader i dag er rettferdige viss dei hindrar langt større liding i framtida. Utilitarismen krev at vi tek lukka til framtidige generasjonar like alvorleg som vår eiga.
Ressursfordeling i helsevesenet: Kven skal få ei sjeldan, livsnødvendig behandling – ein ung student eller ein eldre pensjonist? Utilitarismen ville vurdere kven som har flest «gode leveår» igjen, men denne logikken kan oppfattast som diskriminering av eldre.
Peter Singer hevdar at vi har ei sterk moralsk plikt til å gi bort det meste av inntekta vår til effektiv fattigdomskamp. Forklar argumentet til Singer og drøft det. Er du einig eller ueinig?
Kva er meint med omgrepet «spesiesisme» i filosofien til Peter Singer?
Styrkar og veikskapar ved utilitarismen
Styrkar
- Intuitivt tiltalande: Dei fleste er einige i at konsekvensar er relevante for moralsk vurdering
- Likskap: Lukka til alle tel likt – ingen privilegium
- Fleksibel: Kan tilpassast ulike situasjonar, i motsetnad til absolutte reglar
- Praktisk nyttig: Mykje brukt i politikk og økonomi (kost-nytte-analysar, velferdsøkonomi)
- Framtidsretta: Fokuserer på å gjere verda betre
Veikskapar
- Rettferdsproblem: Kan i prinsippet rettferdiggjere urettferdige handlingar viss dei aukar total lukke (til dømes å ofre éin for å redde mange)
- Minoritetsvern: Lukka til fleirtalet kan gå på kostnad av rettane til minoritetar
- Uføreseielege konsekvensar: Vi veit ofte ikkje kva konsekvensane av ei handling blir
- Urimelege krav: Konsekvent utilitarisme krev at vi alltid handlar slik at lukka blir maksimert – vi bør til dømes gi bort all inntekt ut over det nødvendige
- Vanskeleg å måle: Korleis samanliknar og veg vi lukka og smerta til ulike menneske?
- Instrumentalisering: Menneske kan bli reduserte til «lukkeprodusentar» – verdien deira er avhengig av bidraget til total lukke
Oppsummering
- Konsekvensetikk vurderer handlingar ut frå konsekvensane. Utilitarismen er den viktigaste forma: Den handlinga er rett som produserer størst lukke for flest mogleg.
- Bentham meinte at nyting og smerte er dei einaste relevante faktorane, og utvikla ein nyttekalkyle for å rekne ut total nytte.
- Mill innførte eit kvalitativt skilje mellom høgare og lågare nytingar, og forsvarte individuell fridom som grunnlag for lukke.
- Handlingsutilitarisme vurderer kvar handling for seg, medan regelutilitarisme vurderer kva reglar som generelt gir best konsekvensar.
- Utilitarismen er intuitiv og praktisk, men blir kritisert for å kunne rettferdiggjere urettferd og for å stille urimelege krav.
Tenk deg følgjande dilemma: Fem pasientar på eit sjukehus vil døy utan organtransplantasjon. Ein frisk person kjem inn for ein rutinesjekk. Ville det vere moralsk rett å drepe den friske personen for å redde dei fem? Grunngi svaret ut frå høvesvis handlingsutilitarisme og regelutilitarisme.
Samanlikn pliktetikken til Kant med utilitarismen. Kva av dei to teoriane meiner du gir den beste rettleiinga for moralske val? Grunngi svaret ditt.
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.