7.4 Humanistisk og sosial-kognitiv tilnærming

Humanistisk og sosial-kognitiv tilnærming

I motsetnad til Freuds fokus på ubevisste konfliktar og trekkteoriar sitt fokus på skildring, legg humanistiske og sosial-kognitive teoriar vekt på:

- Mennesket sitt potensial for vekst og sjølvrealisering
- Bevisste opplevingar og subjektiv meining
- Fri vilje og personleg ansvar
- Kognitive prosessar og læring

Desse perspektiva er meir optimistiske om mennesket si natur og meir fokuserte på korleis vi aktivt formar vår eiga utvikling.

Carl Rogers: Personsentrert teori

Carl Rogers (1902-1987) utvikla ein av dei mest innverknadsrike humanistiske teoriane:

Grunnleggjande antakingar:
1. Menneske har ein medfødd tendens til sjølvaktualisering - å realisere potensialet sitt
2. Vi har ei organisert, konsistent oppfatning av oss sjølve - eit sjølvbilete (self-concept)
3. Åtferd er eit forsøk på å halde oppe konsistens mellom sjølvbilete og erfaring

Sjølvbilete (Self-Concept):
Vår organiserte oppfatning av oss sjølve - kven vi er, kva vi er verde, kva vi kan.

Komponentane:
- Sjølv-bilete: Korleis vi ser oss sjølve
- Ideal-sjølv: Korleis vi ønskjer å vere
- Sjølvverd: Kor mykje vi verdset oss sjølve

Kongruens vs. Inkongruens:

Kongruens:
- Harmoni mellom sjølvbilete og erfaring
- Det vi opplever stemmer med korleis vi ser oss sjølve
- Resulterer i psykologisk helse, autentisitet, trivsel

Døme: Ein person som ser seg sjølv som venleg, opplever faktisk å bli likt av andre.

Inkongruens:
- Konflikt mellom sjølvbilete og erfaring
- Erfaringar som truar sjølvbiletet
- Resulterer i angst, forsvar, dysfunksjon

Døme: Ein person som ser seg sjølv som svært intelligent, stryk på eksamenar. For å redusere trussel: nektar, rasjonaliserer, forvrengjer.

Ubetinga positiv respekt

Rogers meinte at alle menneske har eit grunnleggjande behov for positiv respekt (positive regard) - å bli verdsett og akseptert av andre.

Betinga positiv respekt:
"Eg aksepterer deg viss..."
- Foreldre: "Eg er stolt av deg når du får gode karakterar"
- Vener: "Eg likar deg når du er morosam"
- Problem: Barnet lærer at verdien er betinga av prestasjon

Dette fører til:
- Betinga sjølvverdskjensler (conditions of worth)
- Barnet internaliserer andre sine vilkår
- "Eg er verd noko berre når eg..."
- Inautentisitet - forsøk på å vere det andre vil

Ubetinga positiv respekt:
"Eg aksepterer deg som du er"
- Aksept uavhengig av åtferd
- Foreldra skil mellom barnet og åtferda
- "Eg elskar deg, sjølv om eg ikkje likar at du slo bror din"

Dette fremjar:
- Ubetinga sjølvverd: "Eg er verd noko fordi eg eksisterer"
- Autentisitet - å vere seg sjølv
- Tryggleik til å utforske og vekse
- Kongruens mellom sjølv og erfaring

Rogers terapi:
Personsentrert terapi skaper forhold prega av:
- Empati: Forstå opplevinga til klienten
- Ubetinga positiv respekt: Akseptere klienten fullt ut
- Kongruens/Ektheit: Terapeuten er ekte og autentisk

Dette gjev klienten høve til å:
- Utforske inkongruensar trygt
- Røre seg mot sjølvaktualisering
- Utvikle meir realistisk sjølvbilete

Abraham Maslow: Behovshierarki og sjølvaktualisering

Abraham Maslow (1908-1970) er kjend for behovshierarkiet sitt, men bidraget hans til personlegdomspsykologien ligg i studien av sjølvaktualisering.

Behovshierarkiet (kort):
1. Fysiologiske behov (mat, vatn, søvn)
2. Tryggleiksbehov (tryggleik, stabilitet)
3. Kjærleiks- og tilhøyrsbehov (relasjonar)
4. Aktelsesbehov (sjølvrespekt, anerkjenning)
5. Sjølvaktualiseringsbehov (realisere potensial)

Sjølvaktualisering:
"Å bli alt det ein er i stand til å bli" - realisere sitt fulle potensial.

Kjenneteikn ved sjølvaktualiserande personar:
- Realitetsorientering: Ser verda som ho er, ikkje som dei ønskjer
- Sjølvaksept og aksept av andre: Aksepterer menneskeleg natur
- Spontanitet: Naturlege, autentiske, ikkje kunstige
- Problemsentrert: Fokusert på problem utanfor seg sjølv
- Behov for privatliv: Nyte tid åleine
- Autonomi: Uavhengigheit frå kultur og miljø
- Frisk persepsjon: Evne til å verdsetje livet på nytt
- Toppopplevingar: Intense, ekstatiske opplevingar
- Sosial interesse: Djup identifikasjon med menneskeheita
- Djupe relasjonar: Få, men djupe venskap
- Demokratisk karakter: Respekt for alle menneske
- Etiske standardar: Klart skilje mellom rett og gale
- Filosofisk humor: Latter av menneskelege tilkortkomingar
- Kreativitet: Original, oppfinnsam
- Motstand mot enkulturasjon: Ikkje slavisk tilpassa kulturen

Viktig:
- Sjølvaktualisering er ikkje egoistisk - det fremjar sosial interesse
- Det er ein kontinuerleg prosess, ikkje ein slutttilstand
- Svært få menneske er fullt sjølvaktualiserte
- Lågare behov må vere tilfredsstilte for å fokusere på sjølvaktualisering

Kritikk:
- Vanskeleg å måle og teste empirisk
- Kulturelt biased - speglar vestlege, individualistiske verdiar
- Subjektive kriterium for sjølvaktualisering
- Overvurdering av fri vilje - ignorerer situasjonelle avgrensingar

Albert Bandura: Sosial-kognitiv teori

Albert Bandura (1925-2021) utvikla sosial-kognitiv teori som kombinerer sosial læring med kognitive prosessar:

Resiprok determinisme:
Personlegdom er resultat av gjensidig påverknad mellom tre faktorar:

1. Person (kognitive faktorar):
- Overtydingar, forventningar, verdiar
- Sjølvoppfatning, mål

2. Åtferd:
- Kva personen faktisk gjer

3. Miljø:
- Sosiale og fysiske situasjonar

Desse tre påverkar kvarandre kontinuerleg:
- Personar vel miljø (utovervend søkjer fester)
- Miljø formar personar (fester forsterkar utovervendheit)
- Åtferd endrar miljø (venleg åtferd framkallar venlegheit tilbake)
- Miljø påverkar åtferd (fest fremjar sosial åtferd)
- Osv.

Viktig: Dette er ikkje ein einvegsprosess (miljø → person) eller personsentrert (person → miljø), men kontinuerleg gjensidig påverknad.

Sjølveffektivitet (Self-Efficacy)

Bandura sitt mest innverknadsrike omgrep er sjølveffektivitet - vår tru på vår evne til å lukkast i spesifikke situasjonar.

Skilnad frå sjølvverd:
- Sjølvverd: Generell vurdering av eigen verdi
- Sjølveffektivitet: Spesifikk tru på kompetanse i konkret domene

Døme: Høg sjølveffektivitet i matematikk ("Eg kan løyse dette") vs. låg sjølveffektivitet i sosiale situasjonar ("Eg kan ikkje snakke med framande").

Kjelder til sjølveffektivitet:

1. Meistringserfaring (viktigast):
Faktisk suksess aukar sjølveffektivitet, fiasko reduserer han.

2. Stadfortredande erfaring:
Observere andre lukkast (særleg liknande andre) aukar sjølveffektivitet.

3. Verbal overtaling:
Andre overtyder deg om at du kan lukkast.

4. Emosjonell og fysiologisk tilstand:
Tolking av arousal - nervøsitet kan tolkast som spenning (fremjar) eller angst (hemmar).

Effektar av sjølveffektivitet:

Høg sjølveffektivitet fører til:
- Meir ambisiøse mål
- Større innsats og uthald
- Betre prestasjon
- Mindre angst
- Raskare restituering etter fiasko

Låg sjølveffektivitet fører til:
- Unngåing av utfordringar
- Mindre innsats ("Kva er poenget?")
- Dårlegare prestasjon
- Meir angst
- Gjev opp lettare

Sjølveffektivitet og sjølvoppfyllande profeti:
Låg sjølveffektivitet → Mindre innsats → Fiasko → Stadfestar låg sjølveffektivitet

Høg sjølveffektivitet → Meir innsats → Suksess → Stadfestar høg sjølveffektivitet

Praktisk bruk:
- Utdanning: Fremje meistringsopplevingar
- Idrett: Mental trening og rolle-modellar
- Terapi: Gradvis eksponering for å byggje sjølveffektivitet

Julian Rotter: Locus of Control

Julian Rotter utvikla omgrepet locus of control - i kva grad vi trur vi har kontroll over hendingar i livet vårt.

Intern locus of control:
Tru på at utfall primært blir styrt av eigne handlingar.
- "Eg bestemmer livet mitt"
- "Karakterane mine kjem an på innsatsen min"
- "Viss eg jobbar hardt, vil eg lukkast"

Ekstern locus of control:
Tru på at utfall primært blir styrt av ytre faktorar (lagnad, flaks, mektige andre).
- "Livet berre hender"
- "Karakterane mine kjem an på humøret til læraren"
- "Suksess handlar om å vere heldig"

Konsekvensar:

Intern locus:
- Tek meir ansvar for eigne handlingar
- Meir proaktiv problemløysing
- Betre akademisk prestasjon
- Betre fysisk helse (tek ansvar for helseåtferd)
- Betre psykisk helse
- Meir stresshandtering

Ekstern locus:
- Meir hjelpeløyse og passivitet
- Mindre innsats ("Kva hjelper det?")
- Meir angst og depresjon
- Større sårbarheit for stress
- Meir sannsynleg å gje opp

Nyansering:
- Ekstremt intern locus kan føre til sjølvbebreiding
- Noko ekstern locus kan vere realistisk - mykje er faktisk utanfor vår kontroll
- Optimalt: Realistisk vurdering av kva som er kontrollerbart

Kulturelle skilnader:
- Individualistiske kulturar: Meir intern locus
- Kollektivistiske kulturar: Meir akseptabel ekstern locus (lagnad, harmoni)

Likskapar med sjølveffektivitet:
Begge omgrepa handlar om tru på kontroll, men:
- Locus of control: Generell orientering
- Sjølveffektivitet: Domene-spesifikk tru

Saman skildrar dei kognitive aspekt av personlegdom som påverkar motivasjon og åtferd.

Oppsummering

Humanistiske og sosial-kognitive teoriar tilbyr alternative perspektiv på personlegdom:

Humanistisk perspektiv:
- Rogers: Sjølvbilete, kongruens, ubetinga positiv respekt
- Maslow: Sjølvaktualisering som menneskeleg potensial
- Fokus på subjektiv oppleving, vekst, autentisitet
- Blir kritisert for å vere vage og vanskelege å teste

Sosial-kognitivt perspektiv:
- Bandura: Resiprok determinisme, sjølveffektivitet
- Rotter: Locus of control
- Fokus på læring, kognisjon, person-situasjon-interaksjon
- Meir empirisk testbart og vitskapleg presist

Begge perspektiva vektlegg mennesket sitt potensial for vekst og kor viktige bevisste kognitive prosessar er i å forme personlegdom.