4.4 Kognitiv læring

Kognitiv læring skjer heile tida i kvardagen vår:

Innsiktslaering:
Ein elev sit med ei vanskeleg matteoppgaave. Hen har prøvd fleire tilnærmingar utan hell. Etter ein pause - kanskje ein spasertur eller ei natts søvn - får hen plutseleg ein ide om korleis problemet kan løysast. Dette "aha-oeyeblikket" er typisk for innsiktslaering.

Latent læring:
Eit barn som har vakse opp med ein forelder som reparerer ting i huset, har observert mange teknikkar utan å prøve dei sjølv. Når barnet som vaksen står overfor eit reparasjonsproblem, viser det seg at hen "plutseleg" veit korleis ting skal gjerast. Laeringa var latent - ho vart tileigna utan synleg aatferdsendring.

Kognitive kart:
Du har køyrt den same vegen til skulen i mange år. Ein dag er hovudvegen stengd. Utan å ha planlagt det på førehand, klarer du å finne ei alternativ rute fordi du har eit kognitivt kart over området. Du navigerer ikkje basert på innlaerte svingrorsler, men på ein mental representasjon av heile nabolaget.

Kombinasjon:
Ein kokk som eksperimenterer på kjøkenet brukar både kognitive kart (mental oversikt over smakar som passar saman), latent læring (teknikkar observerte hjaa andre kokkar) og innsikt (plutseleg realisering av at to uventa ingrediensar kan kombinerast).

Lat oss sjå korleis ulike former for kognitiv læring kan fungere i praksis:

Situasjon 1: Programmering
Ein elev lærer å programmere. Først lærer hen grunnleggjande kommandoar (skjemabygging). Etter kvart utviklar hen mentale modellar for korleis kode fungerer (kognitive kart). Ein dag sit hen fast på ein feil - etter å ha granska koden ei stund får hen plutseleg innsikt: "Feilen ligg i løkka, ikkje i funksjonen!" (innsiktslaering). Gjennom heile prosessen reflekterer hen: "Denne tilnærminga fungerer ikkje, eg må prøve noko anna" (metakognisjon).

Situasjon 2: Lære eit nytt språk
Først byggjer eleven skjema for grammatikkreglar og ordforråd. Ved å høyre språket mykje (latent læring), blir det utvikla ein "fornemming" for kva som høyrest rett ut. Kognitive kart over strukturen i språket gjer det mogleg å konstruere nye setningar. Innsiktslaering oppstår når eleven plutseleg forstår eit grammatisk mønster: "Aha, så DIFOR blir endinga endra!"

Situasjon 3: Sjakk
Nybyrjarar lærer reglar og grunnleggjande strategiar (skjema). Gjennom mykje spel byggjer dei kognitive kart over typiske stillingar og mønster. Erfarne spelarar kjenner att mønster frå tidlegare spel (latent læring som blir aktivert) og kan plutseleg sjå ei vinnarrekkje (innsikt). Dei beste spelarane brukar metakognisjon aktivt: "Kva for strategi fungerer mot denne motstandaren?"

Alle desse eksempla viser at læring er langt meir enn berre stimulus-respons-bindingar. Kognitiv læring viser oss at menneskeleg læring er aktiv, meiningssoekjande og kreativ.