2.3 Nevrotransmittere og hormoner

Nevrotransmittarar og hormon

Kommunikasjon i kroppen skjer på to hovudmåtar: raskt via nervesignal og saktare via hormon. Nevrotransmittarar er kjemiske bodberarar som overfører signal mellom nevron, medan hormon er kjemiske bodberarar som blir transporterte via blodbanen til ulike delar av kroppen.

Begge desse systema påverkar åtferda, tankane og kjenslene våre på avgjerande måtar. Ubalanse i nevrotransmittarar og hormon kan føre til psykiske lidingar og fysiske problem.

Nevrotransmittarar

Nevrotransmittarar er kjemiske stoff som blir frigjorde frå aksonterminalane til eit nevron og bind seg til reseptorar på neste nevron. Det finst over 100 ulike nevrotransmittarar, men nokre er spesielt viktige for psykologisk funksjon.

Dopamin

For mykje dopamin:
- Kan bidra til psykosar og hallusinasjonar
- Paranoia
- Schizofreni (delvis)

For lite dopamin:
- Parkinsons sjukdom (rørsleproblem)
- Depresjon
- Mangel på motivasjon og initiativ

Døme: Når du oppnår eit mål eller får ros, blir dopamin frigjort. Dette gjev ei lystkjensle som motiverer deg til å gjenta åtferda. Mange rusmiddel (kokain, amfetamin) verkar ved å auke dopaminnivåa.

Serotonin

For mykje serotonin:
- Serotonergt syndrom (farleg tilstand)
- Uro og angst

For lite serotonin:
- Depresjon
- Angst
- Tvangslidingar (OCD)
- Søvnproblem

Døme: SSRI-medisinar (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors) som blir brukte mot depresjon, verkar ved å auke serotoninnivåa i hjernen. Sollys aukar òg serotoninproduksjonen, difor er "vinterdepresjon" vanleg i mørketida.

Noradrenalin (Norepinefrin)

For mykje noradrenalin:
- Angst og stress
- Høgt blodtrykk
- Rastløyse

For lite noradrenalin:
- Trøyttleik og utmatting
- Depresjon
- Konsentrasjonsproblem

Døme: Noradrenalin blir frigjort i farlege situasjonar. Det gjer deg vaken, fokusert og klar til å handle. ADHD-medisinar aukar ofte noradrenalin for å betre konsentrasjon.

GABA (Gamma-aminobutyric acid)

For mykje GABA:
- Sedasjon og døsigheit
- Treg tenking

For lite GABA:
- Angst og panikk
- Søvnløyse
- Epileptiske anfall (ukontrollert nevronaktivitet)

Døme: Benzodiazepin (roande medisinar) verkar ved å auke effekten til GABA. Alkohol aktiverer òg GABA-reseptorar, difor får ein ein roande effekt.

Glutamat

For mykje glutamat:
- Kan vere giftig for nevron (eksitotoksisitet)
- Migrene
- Nevrodegenerative sjukdommar

For lite glutamat:
- Lærings- og hukommelsesproblem
- Psykosar

Døme: Glutamat er avgjerande for danning av nye minne. Når du lærer noko nytt, blir glutamatbaserte synaptiske forbindelsar styrkte gjennom ein prosess kalla langtidspotensering (LTP).

Acetylkolin

For mykje acetylkolin:
- Muskelkrampar
- Auka spyttutskiljing
- Kvalme

For lite acetylkolin:
- Muskelsvakheit
- Hukommelsesproblem
- Alzheimers sjukdom

Døme: Alzheimers sjukdom er prega av nedbryting av nevron som produserer acetylkolin. Dette fører til alvorlege hukommelsesproblem.

Hormon

Medan nevrotransmittarar verkar raskt og lokalt mellom nevron, verkar hormon saktare men meir utbreidd. Hormon blir produserte i endokrine kjertlar og transporterte via blodbanen til celler over heile kroppen.

Det endokrine systemet

Det endokrine systemet består av fleire kjertlar:

- Hypofysen: "Masterkjertelen" som kontrollerer andre kjertlar
- Hypothalamus: Forbind nervesystemet og hormonsystemet
- Skjoldbruskkjertelen: Regulerer stoffskifte
- Binyrene: Produserer stresshormon
- Bukspyttkjertelen: Regulerer blodsukkeret
- Kjønnskjertlane: Produserer kjønnshormon

Viktige hormon for åtferd og psykologi

Kortisol - stresshormonet

Kronisk høgt kortisol:
- Depresjon og angst
- Søvnproblem
- Svekt immunforsvar
- Vektauke (spesielt rundt magen)
- Hukommelsesproblem
- Redusert hippocampus-volum

Døme: Kortisol følgjer ein døgnrytme - høgast om morgonen (for å vekkje oss) og lågast om kvelden. Ved kronisk stress blir kortisol høgare gjennom heile døgnet, noko som forstyrrar søvn og helse.

Adrenalin (Epinefrin)

Døme: Når du plutseleg blir skremd, blir adrenalin frigjort på sekund. Du får hjartebank, pustar raskare, og blir supervaken. Dette er måten kroppen førebur deg på handling.

Oksytocin - "kjærleikshormonet"

Døme: Oksytocin blir frigjort ved kos, klemmar, sex, amming og positive sosiale interaksjonar. Det styrkjer kjensla av tilknyting og tillit. Personar med høgare oksytocinnivå er ofte meir tillitsfulle og sosiale.

Testosteron

For høgt testosteron:
- Kan auke aggresjon (omstridt)
- Risikovillig åtferd
- Impulsivitet

For lågt testosteron:
- Redusert libido
- Depresjon
- Trøyttleik
- Tap av muskelmasse

Døme: Testosteronnivåa varierer. Det er høgast om morgonen og synk gjennom dagen. Konkurranseaktivitetar (sport, videospel, debattar) kan mellombels auke testosteron hos vinnarar og redusere det hos taparar.

Østrogen og progesteron

Hormonelle svingingar:
- PMS (premenstruelt syndrom) kan påverke humør
- Menopause (opphøyr av mensen) kan føre til humørsvingingar, hetetokter, søvnproblem

Døme: Østrogen og progesteron varierer gjennom menstruasjonssyklusen. Nokre kvinner merkar at humørsvingingar, energinivå og konsentrasjon blir påverka av desse hormona.

HPA-aksen - stressystemet til kroppen

HPA-aksen (Hypothalamus-Pituitary-Adrenal axis) er kroppens hovudsystem for å handtere langvarig stress.

Korleis HPA-aksen verkar:

1. Hypothalamus registrerer stress
- Frigjer CRH (corticotropin-releasing hormone)

2. Hypofysen responderer
- Frigjer ACTH (adrenocorticotropic hormone)

3. Binyrene produserer hormon
- Frigjer kortisol

4. Negativ feedback
- Kortisol signaliserer tilbake til hypothalamus og hypofysen
- Dette stoppar vidare produksjon

Kronisk stress og HPA-aksen

Ved kronisk stress kan feedback-systemet svikte:
- Kortisol held seg høgt
- Hippocampus blir skadd (han har mange kortisolreseptorar)
- Forhøgd risiko for depresjon, angst, hukommelsesproblem
- Svekt immunforsvar

Døme: Personar med PTSD (posttraumatisk stressliding) har ofte forstyrra HPA-akse-funksjon, med unormale kortisolmønster.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Nevrotransmittarar: Nevrotransmittarar er kjemiske stoff som blir frigjorde frå aksonterminalane til eit nevron og bind seg til reseptorar på neste nevron.
- Dopamin
- Funksjonar
- For mykje dopamin: Kan bidra til psykosar og hallusinasjonar
- For lite dopamin: Parkinsons sjukdom (rørsleproblem)

Nøkkelomgrep