3.2 Liberalisme og nyliberalisme

Liberalismen - fridommens ideologi

Liberalismen er kanskje den mest innverknadsrike politiske ideologien i moderne historie. Ideane om fridommen til individet, menneskerettar, demokrati, ytringsfridom og rettsstat - alt dette har røter i den liberale tradisjonen. Så gjennomgripande har innverknaden til liberalismen vore at mange av ideane hans i dag blir oppfatta som sjølvsagte.

Ordet «liberalisme» kjem frå det latinske liberalis, som tyder «som gjeld ein fri person». Kjernen i liberalismen er trua på at individet bør ha størst mogleg fridom til å leve sitt eige liv, så lenge det ikkje skadar andre.

Liberalismen oppstod som ei frigjerande kraft - mot eineveldet, religiøs tvang og privilegia til adelen. Men han har òg blitt kritisert for å forsvare interessene til dei velståande og for å ignorere strukturelle ulikskapar.

Klassisk liberalisme: Locke, Smith og Montesquieu

John Locke (1632-1704) - Fridommens filosof

Den engelske filosofen John Locke blir rekna som far til liberalismen. I verket sitt Two Treatises of Government (1689) argumenterte han for at alle menneske har naturlege rettar til liv, fridom og eigedom.

Locke meinte at staten byggjer på ein samfunnskontrakt: Menneske går frivillig inn i eit samfunn og gjev staten makt til å verne rettane deira. Men dersom staten bryt denne kontrakten og undertrykkjer folket, har folket rett til å gjere opprør.

Desse ideane inspirerte den amerikanske sjølvstendeerklæringa (1776), menneskerettserklæringa til den franske revolusjonen (1789) og moderne menneskerettar.

Adam Smith (1723-1790) - Forsvaret av marknaden

Den skotske økonomen Adam Smith blir rekna som grunnleggjaren av moderne økonomi. I The Wealth of Nations (1776) argumenterte han for at frie marknader skaper velstand for alle.

Smith introduserte ideen om «den usynlege handa»: Når alle følgjer eigeninteressa si i ein fri marknad, blir resultatet til det beste for heile samfunnet - som om ei usynleg hand styrer det. Prismekanismen sørgjer for at ressursar blir fordelte effektivt utan at nokon planlegg det.

Smith var likevel ikkje motstandar av all statleg regulering. Han meinte staten skulle sørgje for forsvar, rettsvesen, infrastruktur og utdanning - oppgåver marknaden ikkje kunne løyse.

Montesquieu (1689-1755) - Maktfordelingstenkjaren

Den franske filosofen Montesquieu formulerte prinsippet om maktfordeling i verket sitt De l'esprit des lois (1748). Han argumenterte for at statsmakta måtte delast i tre uavhengige greiner:

1. Lovgivande makt (parlamentet)
2. Utøvande makt (regjeringa)
3. Dømmande makt (domstolane)

Maktfordeling hindrar at éin person eller gruppe får for mykje makt. Dette prinsippet er grunnlaget for alle moderne demokratiske forfatningar, inkludert den norske Grunnlova frå 1814.

John Stuart Mill og sosialliberalismen

Den britiske filosofen John Stuart Mill (1806-1873) vidareførte den liberale tradisjonen, men tok han i ei ny retning. Mill stilte eit avgjerande spørsmål: Kva hjelper det at du har fridom i teorien, dersom du er for fattig, sjuk eller uutdanna til å bruke han?

Fridomsprinsippet:
I verket sitt On Liberty (1859) formulerte Mill det berømte skadeprinsippet: Den einaste grunnen til å avgrense fridommen til ein person er å hindre skade på andre. Samfunnet har ikkje rett til å tvinge individet til å leve på ein bestemt måte «for sitt eige beste».

Positiv fridom:
Mill utvikla ideen om at ekte fridom ikkje berre handlar om fråvær av tvang (negativ fridom), men òg om å ha reelle moglegheiter til å utfalde seg (positiv fridom). Fattigdom, sjukdom og vankunne avgrensar fridommen like effektivt som tvang.

Sosialliberalismen byggjer vidare på tankane til Mill og meiner at staten har eit ansvar for å:
- Sikre alle grunnleggjande velferd (helse, utdanning, minsteinntekt)
- Jamne ut ulike startvilkår
- Verne dei svakaste i samfunnet
- Regulere marknaden for å hindre monopol og utnytting

Mill om rettane til kvinner:
Mill var òg ein tidleg forkjempar for likestilling for kvinner. I The Subjection of Women (1869) argumenterte han for at kvinner burde ha dei same politiske og sivile rettane som menn - ein radikal idé i samtida hans.

I Noreg representerer partiet Venstre den sosialliberale tradisjonen. Venstre var med på å innføre parlamentarismen (1884), stemmerett for menn og kvinner, og har historisk stått for personleg fridom kombinert med sosialt ansvar.

Nyliberalismen

På 1970- og 1980-talet fekk ei ny retning innanfor liberalismen stor innverknad: nyliberalismen. Denne retninga voks fram som reaksjon på det ein oppfatta som ein for stor og ineffektiv stat.

Friedrich Hayek (1899-1992):
Den austerrikske økonomen Hayek argumenterte i The Road to Serfdom (1944) for at statleg planlegging uunngåeleg fører til ufridom. Jo meir staten styrer økonomien, dess meir makt får han over liva til borgarane. Hayek meinte at marknaden er overlegen all planlegging fordi han utnyttar kunnskap som er spreidd blant millionar av menneske.

Milton Friedman (1912-2006):
Den amerikanske økonomen Friedman blei den mest kjende talsmannen for nyliberalismen. Han argumenterte for privatisering av offentlege tenester, deregulering av marknader, skattelettar og fri handel. Friedman meinte at staten nesten alltid er ein dårlegare problemløysar enn marknaden.

Thatcher og Reagan:
Nyliberalismen blei sett ut i praksis av Margaret Thatcher i Storbritannia (1979-1990) og Ronald Reagan i USA (1981-1989). Dei gjennomførte:
- Privatisering av statlege bedrifter
- Deregulering av finansmarknader
- Kutt i velferdsprogram
- Skattelettar, særleg for dei rikaste
- Svekking av fagforeiningane

Innverknaden til nyliberalismen i Noreg:
I Noreg har nyliberalismen hatt avgrensa, men merkbar innverknad. Frå 1980-talet blei finansmarknadene deregulerte, ei rekkje statlege monopol blei avvikla, og konkurranse blei innført i sektorar som tele, post og energi. FrP og delvis Høgre har stått for nyliberale posisjonar, men den norske modellen med sterk velferdsstat har vore meir motstandsdyktig enn i mange andre land.

Kritikk av liberalismen

Liberalismen har fått kritikk frå fleire hald:

Frå venstresida:
- Formell vs. reell fridom: Kritikarar meiner at liberalismen gjev formell fridom (juridiske rettar) utan å sikre reell fridom (faktisk moglegheit til å bruke rettane). Kva hjelper ytringsfridom dersom du ikkje har råd til utdanning?
- Økonomisk ulikskap: Marknadsøkonomi utan regulering fører til veksande ulikskap. Dei rike blir rikare, dei fattige fell utanfor.
- Individualisering: Fokuset til liberalismen på individet kan undergrave fellesskap og solidaritet.

Frå konservativt hald:
- Tradisjon og fellesskap: Liberalismen undervurderer tydinga av tradisjon, religion og sosiale band. Individet er ikkje uavhengig, men del av eit fellesskap.
- Moralsk relativisme: Ved å la kvar og ein leve som dei vil, mistar samfunnet eit felles moralsk fundament.

Frå grønt perspektiv:
- Veksttvang: Trua til liberalismen på marknaden og økonomisk vekst er uforeineleg med dei avgrensa ressursane til planeten.
- Kortsiktigheit: Marknaden tenkjer kortsiktig og tek ikkje omsyn til framtidige generasjonar.

Konsekvensane av nyliberalismen:
- Finanskrisa i 2008 blei av mange sedd som eit resultat av nyliberal deregulering.
- Veksande ulikskap i mange vestlege land har skapt misnøye og næra populisme.
- Privatisering av offentlege tenester har i nokre tilfelle ført til dyrare og dårlegare tilbod.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Kjerneideane til liberalismen: Individuell fridom: Enkeltmennesket er det grunnleggjande i politikken.
- Liberalismen - fridommens ideologi: Liberalismen er kanskje den mest innverknadsrike politiske ideologien i moderne historie.
- Klassisk liberalisme: Locke, Smith og Montesquieu: John Locke (1632-1704) - Fridommens filosof
- John Locke (1632-1704) - Fridommens filosof: Den engelske filosofen John Locke blir rekna som far til liberalismen.
- Adam Smith (1723-1790) - Forsvaret av marknaden: Den skotske økonomen Adam Smith blir rekna som grunnleggjaren av moderne økonomi.

Nøkkelomgrep