2.2 Det norske politiske systemet

Det norske politiske systemet

Noreg er eit konstitusjonelt monarki med eit parlamentarisk styresett. Det tyder at kongen er statsoverhovud, men at den reelle politiske makta ligg hos Stortinget og regjeringa. Det norske politiske systemet byggjer på tre grunnpilarar: Grunnlova frå 1814, parlamentarismen som blei innført i 1884, og eit fleirpartisystem med proporsjonal representasjon.

Det norske systemet kjenneteiknast av maktfordeling mellom tre statsorgan: Stortinget (lovgivande makt), regjeringa (utøvande makt) og domstolane (dømmande makt). Denne tredelinga byggjer på ideane til den franske opplysningstenkjaren Montesquieu, som meinte at maktfordeling var det beste vernet mot tyranni.

I dette kapittelet skal vi sjå nærare på korleis det norske politiske systemet er bygd opp, og korleis dei ulike statsorgana samspelar.

Grunnlova – den overordna lova til Noreg

Grunnlova til Noreg blei vedteken på Eidsvoll 17. mai 1814 og er ei av dei eldste grunnlovene i verda som framleis er i bruk. Grunnlova fastset:

Statsform og styresett:
Paragraf 1 slår fast at Noreg er eit «fritt, sjølvstendig, udeleleg og uavhendeleg rike», og paragraf 2 fastlegg verdigrunnlaget: «Verdigrunnlaget skal framleis vere den kristne og humanistiske arven vår.»

Maktfordelinga:
- Stortinget (§§ 49–85): Lovgivande makt
- Kongen og regjeringa (§§ 3–48): Utøvande makt
- Domstolane (§§ 86–91): Dømmande makt

Menneskerettar:
Grunnlova blei monaleg utvida i 2014, då eit nytt kapittel E om menneskerettar blei innført. Her blir mellom anna ytringsfridom, religionsfridom, rett til utdanning og rettane til barn grunnlovsfesta.

Endring av Grunnlova:
Grunnlova er vanskelegare å endre enn vanlege lover. Eit grunnlovsforslag må fremjast i éin stortingsperiode og vedtakast i den neste, med to tredjedels fleirtal. Dette sikrar at grunnleggjande rettar og prinsipp ikkje blir endra i eit augneblinks innfall.

Maktfordelinga i praksis

Sjølv om Grunnlova fastset ei tredeling av makta, er det norske systemet i praksis prega av eit tett samspel mellom Stortinget og regjeringa.

Rolla til Stortinget:
Stortinget er nasjonalforsamlinga til Noreg og det øvste folkevalde organet. Dei 169 representantane blir valde kvart fjerde år gjennom forholdstalsval. Hovudoppgåvene til Stortinget er å:
- Vedta lover
- Løyve pengar gjennom statsbudsjettet
- Kontrollere arbeidet til regjeringa

Rolla til regjeringa:
Regjeringa blir leidd av statsministeren og består av statsrådar (ministrar) med ansvar for kvart sitt departement. Hovudoppgåvene til regjeringa er å:
- Førebu og fremje lovforslag for Stortinget
- Gjennomføre vedtaka til Stortinget
- Leie den daglege styringa av landet
- Representere Noreg utanrikspolitisk

Rolla til domstolane:
Domstolane er uavhengige av Stortinget og regjeringa. Dei tolkar og bruker lovene, og kan i ytste konsekvens prøve om lover vedtekne av Stortinget er i strid med Grunnlova (prøvingsretten til domstolane). Høgsterett er den øvste domstolen i Noreg.

Rolla til kongen:
I praksis har kongen i dag ei seremoniell rolle. Han opnar Stortinget, leier statsråd og representerer Noreg ved offisielle høve. Grunnlova gjev formelt kongen monaleg makt, men gjennom konstitusjonell sedvane blir denne makta utøvd av regjeringa.

Fleirpartisystemet

Noreg har eit fleirpartisystem med ni parti representerte på Stortinget etter valet i 2021. Partia kan grovt plasserast på ein høgre-venstre-akse etter økonomisk politikk:

Venstresida:
- Raudt (R): Sosialistisk parti, mot kapitalisme
- Sosialistisk Venstreparti (SV): Sosialdemokratisk/sosialistisk
- Arbeidarpartiet (Ap): Sosialdemokratisk, det tradisjonelt største partiet i Noreg

Sentrum:
- Senterpartiet (Sp): Distriktspolitikk, EU-motstand
- Kristeleg Folkeparti (KrF): Kristendemokratisk
- Venstre (V): Sosialliberalt

Høgresida:
- Høgre (H): Konservativt, marknadsliberalt
- Framstegspartiet (FrP): Høgrelibertært/populistisk

Miljøpartiet Dei Grøne (MDG) passar ikkje like godt inn på høgre-venstre-aksen, då hovudsaka til partiet er miljøpolitikk.

Det norske fleirpartisystemet speglar dei historiske skiljelinjene i norsk politikk som statsvitaren Stein Rokkan identifiserte: konflikten mellom sentrum og periferi, mellom by og land, mellom arbeid og kapital, og mellom stat og kyrkje. Desse skiljelinjene har forma partilandskapet frå 1800-talet og framover.

Valsystemet

Noreg brukar forholdstalsval (proporsjonal representasjon), som tyder at mandata til partia på Stortinget speglar stemmedelen så godt som mogleg. Dette skil seg frå fleirtalsval (som i Storbritannia og USA), der kandidaten med flest stemmer i kvart valdistrikt vinn.

Stortingsval:
- Blir halde kvart fjerde år (i september)
- 169 representantar blir valde frå 19 valdistrikt (fylka)
- 150 distriktsmandat blir fordelte etter stemmedelen i kvart fylke
- 19 utjamningsmandat blir fordelte for å sikre betre nasjonal proporsjonalitet
- Sperregrensa er 4 prosent for å få utjamningsmandat

Kommuneval og fylkestingsval:
- Blir halde kvart fjerde år (i september, to år etter stortingsvalet)
- Vel representantar til kommunestyre og fylkesting
- Òg forholdstalsval, men utan utjamningsmandat

Forholdstalsval gjev eit meir representativt demokrati, der òg mindre parti får stortingsmandat. Ulempa er at det sjeldan gjev eitt parti reint fleirtal, noko som fører til koalisjonsregjeringar eller mindretalsregjeringar.

Noreg er eit konstitusjonelt monarki med eit parlamentarisk styresett. Grunnlova frå 1814 fastset maktfordelinga mellom Stortinget (lovgivande), regjeringa (utøvande) og domstolane (dømmande). Parlamentarismen, innført i 1884, tyder at regjeringa må ha tilliten til Stortinget. Fleirpartisystemet fører ofte til mindretalsregjeringar som må forhandle med opposisjonen. Valsystemet med forholdstalsval sikrar at mandata til partia speglar stemmedelen.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Parlamentarisme: Parlamentarisme er eit styringsprinsipp der regjeringa er avhengig av tilliten til nasjonalforsamlinga (Stortinget).
- Det norske politiske systemet: Noreg er eit konstitusjonelt monarki med eit parlamentarisk styresett.
- Grunnlova – den overordna lova til Noreg: Grunnlova til Noreg blei vedteken på Eidsvoll 17.
- Statsform og styresett: Paragraf 1 slår fast at Noreg er eit «fritt, sjølvstendig, udeleleg og uavhendeleg rike», og paragraf 2 fastlegg verdigrunnlaget
- Maktfordelinga

Nøkkelomgrep