Nyromantikkens oppgjør med realismen og naturalismen på 1890-tallet.
Nyromantikken - oppgjeret med realismen
På 1890-talet kom det ein reaksjon mot dominansen til realismen og naturalismen. Ein ny generasjon forfattarar fann det realistiske programmet for trongt, for materialistisk, for opptatt av det ytre samfunnet. Dei søkte noko anna - det indre livet, stemninga, mystikken, det useielege.
Bakgrunnen for reaksjonen:
Fleire faktorar bidrog til at nyromantikken voks fram:
1. Trøyttleik: Programmet til det moderne gjennombrotet hadde blitt ein formel. Problemdiktinga kjendest utsliten.
2. Filosofisk endring: Nye filosofar som Friedrich Nietzsche og Henri Bergson utfordra positivismen og materialismen.
3. Kunstnarisk lengt: Forfattarane ville utforske moglegheitene i språket, det subjektive, det mystiske.
4. Internasjonal påverknad: Symbolismen i Frankrike, dekadansen i England, impresjonismen i kunsten - nye straumdrag nådde Skandinavia.
Kjenneteikn ved nyromantikken:
Den nye retninga skilde seg frå realismen på fleire måtar:
- Subjektivitet: Fokus på det indre livet, stemningar, sanseinntrykk
- Mystikk: Interesse for det irrasjonelle, draumar, det ubevisste
- Natur: Naturen som sjelslandskap, ikkje berre kulisse
- Stil: Poetisk, stemningsskapande prosa
- Individet: Det unike eg-et framfor den sosiale typen
- Anti-urbanisme: Skepsis til sivilisasjonen, lengt til det primitive
Kontinuitet og brot:
Nyromantikken var ikkje eit fullstendig brot med det føregåande. Mange forfattarar, som Ibsen og Garborg, utvikla seg i ei meir symbolsk retning utan å forlate grunnlaget i realismen. Det var snarare ei utviding av kva litteraturen kunne handle om.
Samstundes fanst det radikale nyromantikarar som Knut Hamsun, som angreip heile den realistiske tradisjonen og kravde ein heilt ny litteratur.
Internasjonalt:
Nyromantikken i Skandinavia var del av ei europeisk rørsle. I Frankrike var det symbolismen med Mallarmé og Verlaine. I England var det estetisismen med Oscar Wilde og Walter Pater. I Tyskland og Austerrike voks det fram ei ny interesse for psykologi og det ubevisste.
Perioden var ein overgang frå realismen i det 19. hundreåret til modernismen i det 20. hundreåret.
Namn:
Også kalla:
- Fin de siècle (hundreårsskiftet)
- Dekadens
- Symbolisme (i lyrikk)
- Stemningsimpresjonisme
Kjenneteikn:
- Subjektivitet og introspeksjon
- Interesse for det mystiske og irrasjonelle
- Poetisk, stemningsskapande stil
- Naturmystikk
- Individualisme
- Skepsis til framsteget
Sentrale forfattarar i Noreg:
- Knut Hamsun
- Sigbjørn Obstfelder
- Vilhelm Krag
- Hans E. Kinck
Internasjonalt:
- Maurice Maeterlinck (Belgia)
- Oscar Wilde (England)
- Stefan George (Tyskland)
Forhold til romantikken:
«Nyromantikk» antydar at ein tek opp att ideala frå romantikken, men i ny form. Interessa for det subjektive, det mystiske og naturen knyter an til romantikken, men uttrykksforma er moderne.
Hovudidear:
- Røyndommen bak det synlege
- Symbol som veg til djupare sanning
- Kunst for kunsten si skuld
- Avvising av det overflatiske ved realismen
Litterære kjenneteikn:
- Suggestiv, stemningsskapande
- Bruk av symbol og bilete
- Musikalitet i språket
- Vag, antydande stil
- Interesse for draumar og det ubevisste
Sentrale symbolistar:
- Charles Baudelaire (forløpar)
- Stéphane Mallarmé
- Paul Verlaine
- Arthur Rimbaud
I Noreg:
- Sigbjørn Obstfelder
- Vilhelm Krag
- Tidleg Hamsun
Arv:
Symbolismen var ein viktig forløpar for modernismen. Eksperimenteringa hans med språk og form peikar framover mot litteraturen på 1900-talet.
I 1890 heldt Knut Hamsun ei forelesing i Studentersamfundet der han angreip den etablerte litteraturen. Analyser kritikken hans.
I oktober 1890 heldt den unge Hamsun tre forelesingar i Kristiania der han angreip heile det litterære etablissementet - inkludert «dei fire store».
Hamsuns kritikk:
1. For ytre:
Den realistiske litteraturen var for opptatt av det ytre - samfunnsforhold, sosiale problem. Han oversåg det indre livet.
2. For typisk:
Karakterane var «typar» som representerte sosiale kategoriar, ikkje unike individ med sin eigen psykologi.
3. For enkle:
Menneskesinnet er komplekst, motsetningsfylt, uføreseieleg. Realismen forenkla dette.
4. For moraliserande:
Litteraturen skulle ikkje lære bort moral eller løyse sosiale problem. Han skulle utforske sjela.
Hamsuns program:
I staden kravde Hamsun ein litteratur som skildra:
- «Det ubevisste sjeleliv»
- «Hemmelighetsfulde nervevirksomheter»
- Irrasjonelle impulsar og stemningsskifte
- Det unike individet
Resepsjon:
Forelesingane skapte skandale. Dei etablerte forfattarane vart fornærma. Men Hamsun talte for ein ny generasjon som søkte noko anna enn problemdikting.
Betydning:
Forelesingane til Hamsun markerte eit generasjonsskifte. Dei formulerte eit nytt litterært program som peika framover mot modernismen.
Samanlikn realismen og nyromantikken.
Kva kritiserte nyromantikarane ved realismen?
Kva ville nyromantikarane i staden?
Er dette eit fullstendig brot eller ei vidareutvikling?
Diskuter Hamsuns kritikk av dei etablerte forfattarane.
Plasser nyromantikken i ein europeisk samanheng.
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Nyromantikken: 1890-talets oppgjer med realismen og naturalismen.
- Det indre livet: Fokuset skifta frå samfunnsproblem til menneskets sjeleliv, stemningar og det irrasjonelle.
- Symbolisme: Bruk av symbol for å uttrykkje det som ikkje kan seiast direkte.
- Stemning: Diktinga dyrka stemning, draum og det gåtefulle.
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Nyromantikk | 1890-talets reaksjon mot realismen |
| Symbolisme | Bruk av symbol for det useielege |
| Stemningsdikting | Dikting som dyrkar stemning og atmosfære |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.