5.1 Retorikkens grunnbegreper | Norsk VG2

Retorikk - kunsten å overtale

Retorikk er kunsten å tale og skrive overtydande. Faget vart grunnlagt i antikkens Hellas og har sidan vore sentralt i utdanning og offentleg liv. I dag er retorisk analyse eit viktig verktøy for å forstå korleis tekstar og talar påverkar oss.

Historia til retorikken

Retorikken oppstod i Hellas på 400-talet f.Kr. I demokratiet trong borgarane å kunne tale i folkeforsamlinga og i retten. Sofistane underviste i talekunst, og filosofar som Aristoteles systematiserte faget.

I Romarriket førte Cicero og Quintilian tradisjonen vidare. Retorikk var ein del av den klassiske utdanninga fram til moderne tid.

Dei tre taletypane i retorikken (genera)

Aristoteles delte talane inn i tre typar etter formål:

Juridisk tale (genus judiciale): Talar i retten - klage eller forsvar. Handlar om fortida.

Politisk tale (genus deliberativum): Talar i folkeforsamlinga - rådgiving om framtida.

Festtale (genus demonstrativum): Talar ved seremoniar - ros eller klander. Handlar om notida.

Dei fem arbeidsfasane

Arbeidet med ein tale vart delt i fem fasar:
1. Inventio - finne argument
2. Dispositio - ordne stoffet
3. Elocutio - formulere språkleg
4. Memoria - hugse talen
5. Actio - framføre talen

Retoriske grunnomgrep

Retorikk: Kunsten å tale og skrive overtydande. Retor: Den som talar eller skriv (avsendar). Retorisk situasjon: Konteksten for kommunikasjonen - kven, kva, kvifor, når, kvar. Kairos: Det rette augneblinken - timing og tilpassing til situasjonen. Aptum: Det passande - tilpassing til publikum og situasjon. Dei fem arbeidsfasane: 1. Inventio - finne stoff 2. Dispositio - ordne stoffet 3. Elocutio - formulere 4. Memoria - hugse 5. Actio - framføre Dei tre talesjangrane: - Juridisk tale (rett) - Politisk tale (folkeforsamling) - Festtale (seremoniar)

📝Oppgave 1

Forklar grunnomgrepa i retorikken.

Kva er retorikk, og kvar kjem faget frå?

Forklar dei fem arbeidsfasane.

📝Oppgave 2

Kva av Aristoteles sine tre taletypar handla om framtida?

📝Oppgave 3

Kva tyder omgrepet "kairos" i retorikken?

📝Oppgave 4

Forklar kort kva kvar av dei tre taletypane inneber, og gi eit moderne eksempel på kvar.

📝Oppgave 5

Lag ei oversikt over dei fem arbeidsfasane og forklar med eigne ord kva som skjer i kvar fase.

📝Oppgave 6

Forklar omgrepet "aptum" og gi eit eksempel på ein situasjon der ein talar bryt med aptum.

📝Oppgave 7

Kvifor er retorikk framleis relevant i dag? Gi tre eksempel på situasjonar der retorisk kompetanse er viktig.

📝Oppgave 8

Sofistane var omreisande lærarar i retorikk i antikkens Hellas. Platon var svært kritisk til dei. Forklar kort kva Platons kritikk gjekk ut på, og drøft om kritikken er relevant i dag.

📝Oppgave 9

Vel ein aktuell offentleg debatt (t.d. klima, skjermtid, skulemat). Forklar korleis dei tre taletypane til Aristoteles kan brukast til å forstå ulike tekstar i debatten.

📝Oppgave 10

Drøft forholdet mellom retorikk og demokrati. Kvifor oppstod retorikken i eit demokrati, og kva rolle spelar retorikken i dagens demokrati?

📝Oppgave 11

Tenk deg at du skal halde ein tale om eit tema du brenn for. Planlegg talen ved å bruke dei fem arbeidsfasane. Skriv ned kva du ville gjort i kvar fase.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Retorikk: Læra om overtydande og effektiv kommunikasjon.
- Røtene i antikken: Retorikken stammar frå det antikke Hellas og Roma.
- Den retoriske situasjonen: Avsendar, mottakar, sak og kontekst påverkar kva som verkar.
- Grunnomgrep: Sentrale omgrep som dannar grunnlaget for retorisk analyse.

Nøkkelomgrep

Omgrep	Forklaring
Retorikk	Læra om overtydande kommunikasjon
Retorisk situasjon	Avsendar, mottakar, sak og kontekst
Kairos	Det rette augneblinken for ein bodskap