3.2 Bokmål og nynorsk

Forstå forskjellene mellom bokmål og nynorsk og lær å skrive begge.

50 min

4 oppgaver

BokmålNynorskSidemålSpråkpolitikk

Du leser den tradisjonelle versjonen

Din fremgang i kapitlet

0 / 4 oppgaver

Bokmål og nynorsk: To språk — éin nasjon

«Ugh, sidemål.» Lat oss vere ærlege: Mange elevar sukkar når dei høyrer ordet «nynorsk». Men før du sukkar, tenk på dette: Noreg er eitt av svært få land i verda som har to offisielle skriftspråk. Det er faktisk ganske fascinerande — og det fortel ei viktig historie om kven vi er som folk.

I førre kapittel lærte du kvifor vi fekk to skriftspråk. I dette kapittelet skal du lære meir om korleis dei to språka fungerer, kva som skil dei, kven som bruker dei, og kvifor vi framleis har dei begge.

Du skal òg møte Ivar Aasen nærare — bondeguten som blei Noregs viktigaste språkforskar — og forstå den politiske kampen som har forma norsk språkpolitikk heilt fram til i dag.

Og ja: Du skal bli betre i sidemål. Men forhåpentlegvis skal du òg forstå kvifor du lærer det.

Bokmål og nynorsk — kva er skilnaden?

Bokmål og nynorsk er to likestilte offisielle skriftspråk i Noreg. Dei er ikkje to forskjellige språk, men to skriftnormer for det same språket — norsk. Bokmål: - Har røter i dansk skriftspråk, gradvis fornorska - Blir brukt av ca. 85-87 % av folket som hovudmål - Dominerer i byane, på Austlandet, i Trøndelag og Nord-Noreg - Har både konservative og radikale former (t.d. «solen» og «sola») Nynorsk: - Basert på Ivar Aasens dialektsamling - Blir brukt av ca. 13-15 % av folket som hovudmål - Sterkast på Vestlandet, i fjordbygdene og dalstroka - Ligg nærare mange norske dialektar enn bokmål gjer Viktige skilnader i praksis: Bokmål Nynorsk Kommentar jeg eg Personleg pronomen ikke ikkje Nektingsord hva kva Spørjeord noe/noen noko/nokon Ubunde pronomen språk et språk et Inkjekjønn — likt! gut en gut en Hankjønn — likt! sol a / sol en sol a Hokjønn — bokmål har valfridom å kaste r å kast ar Presens av svake verb har kaste t har kast a Perfektum av svake verb Hugs: Skilnadene er systematiske — når du lærer mønstera, er nynorsk ikkje så vanskeleg!

📝Oppgave 3.1

Kva for ei av desse setningane er skriven på nynorsk?

Ivar Aasen — bondeguten som skapte eit språk

Kven var Ivar Aasen?

Ivar Aasen blei fødd i 1813 på ein liten gard i Ørsta på Sunnmøre. Han voks opp i fattige kår og fekk aldri formell utdanning utover folkeskulen. Men Aasen hadde ei uvanleg evne til å lære språk — han lærte seg latin, gresk, fransk og tysk på eiga hand.

Den store reisa

I 1842 byrja Aasen si store livsoppgåve: å reise rundt i Noreg og samle inn dialektar. Han besøkte bygder frå Vestlandet til Trøndelag, frå fjordane til fjelldalane. Han noterte ned ord, bøyingsformer, uttale og grammatikk med vitskapeleg presisjon.

Resultatet var banebrytande:
- Det norske Folkesprogs Grammatik (1848) — den første grammatikken for norsk folkespråk
- Ordbog over det norske Folkesprog (1850) — den første ordboka
- Prøver af Landsmaalet i Norge (1853) — døme på det nye skriftspråket
- Norsk Grammatik (1864) — oppdatert og utvida grammatikk

Aasens metode

Aasen valde ikkje éin dialekt som «den beste». I staden samanlikna han alle dialektane og fann det som var felles for dei. Han ville finne «grunnskjelettet» i norsk — dei formene som gjekk att i flest mogleg dialektar. Der det var variasjon, valde han ofte dei formene som låg nærast norrønt.

Aasens betydning

Uansett kva du meiner om nynorsk, er innsatsen til Aasen imponerande:
- Han var ein fattig bondegut som blei ein av Europas fremste språkforskarar
- Han viste at norske dialektar ikkje var «dårleg dansk», men eit eige språk med eigen grammatikk
- Han gav vanlege nordmenn eit skriftspråk som låg nærare deira eige talespråk
- Arbeidet hans inspirerte liknande prosjekt i andre land

Hovudmål og sidemål

Hovudmål er det skriftspråket (bokmål eller nynorsk) du bruker som ditt primære skriftspråk i skulen. Det er det du skriv mest på, og det er dette du får hovudkarakteren din i. Sidemål er det andre skriftspråket. Alle norske elevar må lære å skrive på begge målformene. Kvifor sidemål? - Noreg har to likestilte offisielle skriftspråk — alle borgarar bør kunne lese og forstå begge - Det gir deg betre forståing av norsk språk generelt - Det er lovpålagt: Opplæringslova krev at elevar skal ha opplæring i begge målformer - Det trenar deg i å tilpasse språket ditt til ulike normer Kven bestemmer kva som er hovudmål? - I grunnskulen bestemmer kommunen (nynorsk- eller bokmålskommune) - I vidaregåande vel eleven sjølv - Foreldra kan søkje om fritak, men det blir sjeldan innvilga Karakterar: - Du får éin karakter i norsk hovudmål (skriftleg) - Du får éin karakter i norsk sidemål (skriftleg) - Du får éin karakter i norsk munnleg - Alle tre tel på vitnemålet Tips for sidemål: Tenk på det som å lære ein dialekt — ikkje eit framandspråk. Skilnadene er systematiske og lærbare!

📝Oppgave 3.2

Kva var Ivar Aasens metode for å skape landsmål (nynorsk)?

Språkpolitikk — kampen som held fram

Språkpolitikk i praksis

Språkpolitikk handlar om dei medvitne vala eit samfunn tek om språk: Kva for språk er offisielle? Korleis skal dei skrivast? Kven bestemmer? I Noreg er språkpolitikken uvanleg aktiv.

Viktige språkpolitiske vedtak

- 1885: Likestillingsvedtaket — Stortinget bestemmer at landsmål og riksmål er likestilte som offisielle skriftspråk
- 1929: Namnebytte — Riksmål skiftar namn til «bokmål», landsmål til «nynorsk»
- 1930–60-talet: Samnorskpolitikken — Forsøk på å smelte bokmål og nynorsk saman. Mislykkast.
- 2002: Språkrådet blir oppretta for å overvake og utvikle norsk språk
- 2021: Språklova — Slår fast at norsk er Noregs hovudspråk, og at bokmål og nynorsk er likestilte

Mållova (no: Språklova)

Språklova stiller krav til offentlege organ:
- Statlege institusjonar skal bruke minst 25 % av kvart skriftspråk
- Alle offentlege skjema skal finnast på begge målformer
- Kommunar har vedteke målform som bestemmer skriftspråket i skulen
- NRK skal bruke minst 25 % nynorsk

Stillinga til nynorsk i dag

Nynorsk har ein utfordra posisjon:
- Ca. 13 % har nynorsk som hovudmål (synkande frå ca. 30 % i 1950)
- Mange elevar byter frå nynorsk til bokmål i vidaregåande
- Nynorsk dominerer framleis i kjerneområda (Sogn og Fjordane, delar av Hordaland, Møre og Romsdal)
- Nynorsk har ein sterk posisjon i litteratur, media (NRK) og offentleg forvaltning

Kvifor bevare to skriftspråk?

Argument for å bevare nynorsk:
- Demokratisk: Alle skal kunne skrive nær sitt eige talespråk
- Kulturarv: Nynorsk representerer ein viktig del av norsk identitet
- Språkleg mangfald: Beriker norsk kultur og litteratur
- Rett: Lovfesta rett til å bruke sitt eige skriftspråk

Argument mot (som nokre fører fram):
- Upraktisk: Dyrt og tungvint med to skriftspråk
- Unødvendig: Bokmål «klarer seg åleine»
- Tvang: Mange mislikar obligatorisk sidemålsundervisning

Språkrådet og språknormering

Språkrådet er Noregs offisielle organ for språknormering og språkrøkt. Det blei oppretta i 2002 og ligg under Kulturdepartementet. Oppgåvene til Språkrådet: - Fastsetje rettskrivingsnorma for bokmål og nynorsk - Gi råd om språkbruk til offentlege og private aktørar - Arbeide mot domenetap til engelsk - Lage norske avløysarord for engelske termar - Overvake bruken av bokmål og nynorsk i det offentlege Språknormering tyder å bestemme kva som er «rett» skrivemåte. I norsk finst det eit uvanleg stort rom for valfridom — du kan velje mellom ulike former innanfor norma. Døme på valfridom i bokmål: - «sola» eller «solen» (begge er lov) - «boka» eller «boken» (begge er lov) - «filmen» (berre denne forma — «filma» er ikkje lov) Døme på avløysarord Språkrådet har føreslått: - «nettbrett» for «tablet» - «strøyme» for «streame» - «dele» for «share» - «påverkar» for «influencer» Nokre avløysarord slår gjennom (nettbrett), andre ikkje (dei fleste seier framleis «streame»).

✏️Døme: Omset frå bokmål til nynorsk

Omset denne teksten frå bokmål til nynorsk:

Bokmål:
«Jeg har alltid likt å lese bøker. Når jeg leser, glemmer jeg alt annet. Forrige uke leste jeg en bok som handlet om en jente som ikke visste hva hun ville bli. Det var en morsom og spennende historie.»

Nynorsk:
«Eg har alltid likt å lese bøker. Når eg les, gløymer eg alt anna. Førre veke las eg ei bok som handla om ei jente som ikkje visste kva ho ville bli. Det var ei morosam og spennande historie.»

Forklaring av endringane:

Bokmål	Nynorsk	Regel
jeg	eg	Personleg pronomen
leser	les	Presens av sterkt verb
glemmer	gløymer	Anna ordval + annan vokal
annet	anna	Ubunde pronomen, inkjekjønn
forrige uke	førre veke	Andre ordformer
leste	las	Preteritum av sterkt verb
en bok	ei bok	Bok er hokjønn på nynorsk
en jente	ei jente	Jente er hokjønn
ikke	ikkje	Nektingsord
hva	kva	Spørjeord
hun	ho	Personleg pronomen (hokjønn)
morsom	morosam	Adjektivform
spennende	spennande	Adjektivform

Tips: Legg merke til at nynorsk bruker hokjønnsforma «ei» der bokmål kan velje mellom «en» og «ei». I nynorsk er det obligatorisk med tre kjønn.

📝Oppgave 3.3

Omset setningane frå bokmål til nynorsk. Bruk tabellen i dømet over som hjelp.

«Jeg vet ikke hva jeg skal gjøre i morgen.»

«Hun leste en bok om historien til Norge.»

«De spiste middag og snakket om ferien sin.»

Rettskrivingshistorie — dei viktigaste reformene

Kvifor har norsk hatt så mange rettskrivingsreformer?

Dei fleste land gjennomfører rettskrivingsreformer svært sjeldan. Noreg er eit unntak — vi har hatt store reformer i 1907, 1917, 1938, 1959, 2005 og 2012. Grunnen er enkel: Vi har hatt eit pågåande prosjekt med å fornorske bokmål og modernisere nynorsk.

Dei viktigaste reformene for bokmål

1907-reforma — den første fornorskinga:
Erstattar mange danske skrivemåtar med norske:
- Harde konsonantar: «gade» → «gate», «brug» → «bruk»
- «efter» → «etter», «sne» → «snø», «sprog» → «språk»

1917-reforma — meir folkeleg:
Valfrie folkelege former blir innførte:
- a-endingar i hokjønn: «sola» (ved sida av «solen»)
- Diftongar: «stein» (ved sida av «sten»)

1938-reforma — toppunktet for samnorsk:
Dei mest radikale formene blei obligatoriske:
- «boka» blei obligatorisk (ikkje «boken» for visse ord)
- Stor protest — «foreldreaksjonen» retta skulebøkene til barna

2012-reforma — opprydding:
Fjerna mange radikale former og skapte ei tydelegare norm:
- Fjerna former som nesten ingen brukte
- Heldt på valfridom der det er reell variasjon
- Resultatet er det bokmålet du skriv i dag

For nynorsk

Nynorsk har òg gjennomgått fleire reformer, med den siste store i 2012:
- Fjerna arkaiske (gammaldagse) former
- Moderniserte rettskrivinga
- Gjorde norma meir i tråd med faktisk bruk

📝Oppgave 3.4

Kva var «samnorsk-politikken»?

Valfridom i norsk rettskriving

Valfridom tyder at det finst fleire godkjende skrivemåtar av same ord. Norsk har uvanleg mykje valfridom samanlikna med andre språk. Døme på valfridom i bokmål: - «boka» eller «boken» (begge er korrekte) - «sola» eller «solen» (begge er korrekte) - «jenta» eller «jenten» (begge er korrekte) - «mjølk» eller «melk» (begge er korrekte) - «etter hvert» eller «etterhvert» (begge er korrekte) Viktig: Ikkje alt er valfritt! - «gutten» er rett — «gutta» er IKKJE rett i bunden form eintal - «filmen» er rett — «filma» er IKKJE rett i bunden form eintal - Du må lære kva for ord som har valfridom, og kva for ord som ikkje har det Kvifor valfridom? Valfridomen kjem av at norsk har mange dialektar, og at rettskrivinga prøver å gi rom for variasjon. Men den gjer det òg vanskelegare å vite kva som er «rett» — noko mange elevar opplever som frustrerande. Tips: Vel éi linje og ver konsekvent. Ikkje bland «sola» og «boken» i same tekst — vel anten a-endingar eller en-endingar for hokjønnsord.

📝Oppgave 3.5

Kva for ei av desse formene er korrekte i bokmål? Svar «korrekt» eller «feil» for kvar.

«sola» (bunden form eintal av «sol»)

«gutta» (bunden form eintal av «gutt»)

«mjølk»

«dom» (som pronomen for «de/dem»)

Løs oppgaven Tren

✏️Døme: Same tekst — tre variantar

Sjå på denne teksten skriven i tre ulike variantar:

Konservativt bokmål:
«Piken tok boken fra hytten og begynte å lese. Solen skinte, og hun tenkte på fremtiden.»

Radikalt bokmål:
«Jenta tok boka fra hylla og begynte å lese. Sola skinte, og hun tenkte på framtida.»

Nynorsk:
«Jenta tok boka frå hylla og byrja å lese. Sola skein, og ho tenkte på framtida.»

Kva er skilnadene, og kva fortel dei oss?

Analyse av skilnadene:

Konservativt vs. radikalt bokmål:
- «piken» → «jenta» (radikalt bruker folkeleg form)
- «boken» → «boka» (a-ending i hokjønn)
- «hytten» → «hylla» (a-ending + anna ord)
- «solen» → «sola» (a-ending)
- «fremtiden» → «framtida» (norsk vokal + a-ending)

Radikalt bokmål vs. nynorsk:
- «fra» → «frå» (nynorsk har «frå»)
- «begynte» → «byrja» (anna verb)
- «skinte» → «skein» (sterk bøying)
- «hun» → «ho» (nynorsk pronomen)

Kva fortel dette oss?
- Radikalt bokmål ligg mykje nærare nynorsk enn konservativt bokmål
- Skilnaden mellom dei to skriftspråka er eigentleg ganske liten
- Valfridomen i bokmål gjer at du kan velje ein stil som ligg nær nynorsk — eller langt frå
- Alle tre variantar er korrekt norsk!

📝Oppgave 3.6

Refleksjonsoppgåve: Din eigen språklege bakgrunn.

Kva for eit skriftspråk er hovudmålet ditt? Ligg det nær dialekten du snakkar? Forklar.

Finn tre ord eller uttrykk frå dialekten din som ikkje finst i skriftspråket ditt. Kva tyder dei?

Synest du det er viktig at Noreg har to skriftspråk? Skriv tre argument for eller mot.

📝Oppgave 3.7

Kva for ein påstand om nynorsk er rett?

Oppsummering

Nøkkelomgrep

- Bokmål: Skriftspråk med røter i dansk, gradvis fornorska. Blir brukt av ca. 87 % som hovudmål.
- Nynorsk: Skriftspråk basert på norske dialektar, skapt av Ivar Aasen. Blir brukt av ca. 13 % som hovudmål.
- Hovudmål/sidemål: Alle norske elevar lærer å skrive på begge målformer.
- Ivar Aasen: Bondegut frå Sunnmøre som kartla dialektane og skapte landsmål (nynorsk).
- Språkrådet: Noregs offisielle organ for språknormering.
- Samnorsk: Mislykka forsøk på å smelte bokmål og nynorsk til eitt språk.
- Valfridom: Norsk rettskriving tillèt fleire skrivemåtar av mange ord.
- Rettskrivingsreformer: Noreg har hatt mange reformer for å fornorske bokmål og modernisere nynorsk.

Viktige samanhengar

- Bokmål og nynorsk er to svar på det same problemet: Kva gjer vi etter dansketida?
- Språkpolitikk handlar om meir enn språk — det handlar om identitet, demokrati og makt
- Valfridomen i norsk speglar det store dialektmangfaldet i landet
- Skilnadene mellom bokmål og nynorsk er systematiske og lærbare

📝Oppgave 3.8

Drøftingsoppgåve: Bør sidemålsundervisninga avskaffast?

Skriv ein argumenterande tekst (250–350 ord) der du drøftar følgjande:

«Sidemålsundervisninga bør avskaffast. Det er bortkasta tid å lære elevar eit skriftspråk dei aldri kjem til å bruke.»

Du skal:
a) Presentere argument FOR å behalde sidemålsundervisninga
b) Presentere argument MOT sidemålsundervisninga
c) Ta stilling og grunngi ditt eige syn
d) Vise at du forstår den historiske bakgrunnen for språksituasjonen i Noreg

📝Oppgave 3.9

Skriveoppgåve: Omset og reflekter.

a) Skriv ein kort tekst (100–150 ord) på bokmål om kva du har lært i dette kapittelet.

b) Omset teksten din til nynorsk.

c) Skriv ein kort refleksjon (50–100 ord): Kva var vanskelegast å omsetje? Kva overraska deg?

Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.