2.4 Dans og bevegelse til musikk

Dans og rørsle til musikk

Musikk og rørsle heng uløyseleg saman. Heilt frå vi er små born, reagerer vi instinktivt på rytme med kroppsrørsle -- vi gyngar, trampar takta og dansar. Denne samanhengen mellom musikk og rørsle er biologisk forankra: hjernen vår er «kopla» til å omsetje lyd til rørsle.

Dans er ei av dei eldste kunstformene i verda. I alle kulturar som er dokumenterte, finst det dans -- frå stammedans i afrikanske samfunn til ballett i europeiske hoff, frå flamenco i Spania til breaking i gatene i New York. Dans kan vere rituell, sosial, underhaldande eller kunstnarisk -- men han er alltid knytt til musikk.

I dette kapittelet skal vi utforske samanhengen mellom musikk og rørsle, lære om ulike danseformer og musikken deira, forstå grunnleggjande koreografi, og arbeide med rytmisk rørsle. Du treng ikkje vere ein dyktig dansar for å ha utbyte av dette kapittelet -- det handlar om å forstå og oppleve sambandet mellom musikk og kropp.

Samanhengen mellom musikk og rørsle

Kvifor dansar vi til musikk? Forsking viser at hjernen vår automatisk koplar rytmisk lyd til motoriske (rørslerelaterte) område. Når du høyrer musikk med tydeleg puls, «tenner» dei delane av hjernen som styrer rørsle, sjølv om du sit heilt stille. Denne automatiske koplinga forklarer kvifor det er nesten umogleg å høyre groovy musikk utan å røre seg.

Elementa i musikken og rørsle:

- Puls og taktart: Gjev grunntakta for rørsle. Ein vals (3/4-takt) inviterer til svingande, runde rørsler, medan ein marsjrytme (4/4) inviterer til marsjering.
- Tempo: Langsam musikk gjev rolege, flytande rørsler. Rask musikk gjev energiske, hurtige rørsler.
- Dynamikk: Sterk musikk inviterer til store, kraftige rørsler. Svak musikk inviterer til små, forsiktige rørsler.
- Melodi og frasering: Melodiens buar og frasar kan følgjast med armane eller heile kroppen.
- Stemning: Glad musikk gjev hoppande, løfta rørsler. Trist musikk gjev tyngre, meir jordnære rørsler.

Når du dansar eller rører deg til musikk, tolkar du musikken med kroppen. Du «omset» det du høyrer til rørsle, og denne omsetjinga er ei form for musikalsk forståing -- du viser at du oppfattar puls, dynamikk, form og uttrykk.

Danseformer og musikken deira

Ulike musikksjangrar har gjeve opphav til ulike danseformer, og dans og musikk har utvikla seg i gjensidig påverknad gjennom historia.

Folkedans
Tradisjonelle dansar knytte til bestemte kulturar og regionar. Norsk folkedans inkluderer springar, gangar og halling, som blir dansa til hardingfele og annan folkemusikk. Folkedans har ofte faste trinnmønster som blir overleverte frå generasjon til generasjon.

Ballett
Ei klassisk danseform som utvikla seg i Europa frå 1500-talet. Ballett er svært teknisk og koreografert, med kodifiserte posisjonar og rørsler. Musikken er vanlegvis orkestral klassisk musikk (Tsjajkovskij, Stravinskij).

Jazzdans og moderne dans
Utvikla i USA på 1900-talet, påverka av jazz, swing og moderne musikk. Jazzdans er meir fristilt enn ballett og legg vekt på rytme, isolasjonar og personleg uttrykk.

Hip-hop-dans
Oppstod i afroamerikanske og latinamerikanske miljø i New York på 1970-talet, parallelt med hip-hop-musikken. Inkluderer breaking (breakdance), popping, locking og krumping. Tett knytt til DJing, rap og beatboxing.

Samtidsdans (contemporary)
Ei fri, uttrykksfull danseform som kombinerer element frå ballett, moderne dans og improvisasjon. Bruker eit breitt spekter av musikk og legg vekt på kjenslemessig uttrykk og dei naturlege rørslene til kroppen.

Selskapsdans
Dansar som blir utførte parvis, som vals, tango, salsa og foxtrot. Kvar dans har sin karakteristiske musikk og rytme.

Grunnleggjande koreografi

Å lage ein koreografi er å «komponere» rørsle til musikk. Mange av prinsippa frå musikalsk komposisjon gjeld òg for koreografi: gjentaking, variasjon, kontrast og form.

Steg for å lage ein enkel koreografi:

1. Lytt til musikken: Forstå forma (vers, refreng, bro), pulsen, dynamikken og stemninga.
2. Vel eit rørslemotiv: Lag ein kort, enkel rørslefrase (4--8 takter) som passar til musikken.
3. Gjenta og varier: Bruk rørslemotivet fleire gonger, men varier det -- gjer det større, mindre, raskare, med ein vri.
4. Skap kontrast: Lag nye rørsler for kontrasterande musikkdelar (til dømes andre rørsler i refrenget enn i verset).
5. Tenk på nivå: Varier mellom høgt nivå (ståande, hoppande), middels nivå (bøygd) og lågt nivå (på golvet).
6. Bruk rommet: Ikkje stå på same stad heile tida. Rør deg i ulike retningar og mønster.

Koreografiske verktøy:

- Unison: Alle dansar det same samtidig -- gjev ein kraftig, einsarta effekt
- Kanon: Dansarane utfører det same, men forskuva i tid (som ein musikalsk kanon)
- Kontrast: Nokre dansarar gjer éi ting, andre gjer noko anna
- Solo og gruppe: Éin dansar utfører ein solo medan dei andre er bakgrunn

Ein god koreografi følgjer forma og stemninga til musikken, har variasjon og kontrast, og fortel ei «historie» gjennom rørsle.

Rytmisk rørsle

Rytmisk rørsle handlar om å bruke kroppen for å uttrykkje rytmen til musikken. Det treng ikkje vere formell dans -- det kan vere så enkelt som å klappe, trampe, nikke med hovudet eller gå i takt.

Øvingar i rytmisk rørsle:

Grunnpuls-øving: Lytt til musikk og finn grunnpulsen. Marker han med foten, med nikk eller med klapp. Prøv ulik musikk -- kan du finne pulsen i ein vals? I ein reggae-låt? I eit jazzstykke?

Kroppsperkusjon: Bruk kroppen som eit perkusjonsinstrument. Kombiner klapping, tramping, snapping med fingrane og slag på lår eller bryst for å lage rytmiske mønster. Kroppsperkusjon er ein flott måte å jobbe med rytme utan instrument.

Rørsle til frasering: I staden for berre å markere grunnpulsen, prøv å følgje fraseringa i melodien med kroppen. Lat armane teikne buane i melodien i lufta, lat kroppen heve seg på høge tonar og senke seg på låge.

Tempoøving: Rør deg til musikk i ulike tempo. Legg merke til korleis kroppen din naturleg tilpassar seg: raske, små rørsler til rask musikk, langsame, store rørsler til langsam musikk.

Rytmisk rørsle er verdifullt fordi det forankrar musikkforståinga i kroppen. Mange musikklærarar meiner at den beste måten å forstå rytme på er å føle han fysisk -- ikkje berre tenkje han intellektuelt.

Oppsummering

Musikk og rørsle er biologisk knytte saman -- hjernen koplar automatisk rytmisk lyd til rørsle. Dans finst i alle kulturar og kan ta mange former: frå norsk springar til hip-hop-dans, frå ballett til samtidsdans. Kvar danseform har sin karakteristiske musikk og sitt eige uttrykk.

Koreografi er kunsten å planleggje rørsler til musikk, med verktøy som unison, kanon, kontrast og variasjon. Rytmisk rørsle og kroppsperkusjon er tilgjengelege måtar å jobbe med musikk og rørsle utan å trenge formell dansebakgrunn.

Å bruke kroppen for å uttrykkje musikk gjev ei djupare, meir fysisk forankra musikkforståing. Gjennom rørsle opplever vi puls, dynamikk og form med heile kroppen, ikkje berre øyra.