2.3 Flerstemt sang og kor

Fleirstemd song og kor

Det er noko magisk som skjer når fleire stemmer syng saman. Ei einaste stemme kan vere vakker, men når to, tre eller hundre stemmer blir fletta saman i harmoni, oppstår noko som er større enn summen av delane. Lyden av eit kor som syng fleirstemt kan gi gåsehud, anten det er eit gospelkor som ristar veggene eller eit kammerkorsensemble som syng nesten uhøyrleg stille.

Fleirstemd song -- der fleire stemmer syng ulike tonar samtidig -- er ei av dei eldste og mest utbreidde formene for musikalsk samarbeid. Frå mellomaldermunkar som song gregoriansk koral, til moderne a cappella-grupper som Pentatonix, har menneske alltid funne glede i å syngje saman.

I dette kapittelet skal vi lære om kva harmoni er, korleis kanon fungerer, kva det vil seie å syngje fleirstemt, og korleis eit kor er organisert. Vi skal òg sjå på kvifor korsong er ein av dei mest populære fritidsaktivitetane i Noreg.

Kanon -- den enklaste fleirstemmigheita

Den enklaste forma for fleirstemd song er kanon. I ein kanon syng alle stemmene den same melodien, men dei startar til ulike tidspunkt. Når stemme 1 er komen til linje 2, byrjar stemme 2 på linje 1, og så vidare.

Du kjenner sikkert den mest kjende kanonen: «Fader Jakob» (eller «Broder Jakob»). Når to eller fleire grupper syng denne songen med ulikt startpunkt, oppstår det automatisk fleirstemmigheit -- sjølv om alle syng nøyaktig den same melodien!

Andre kjende kanonar er «Row, Row, Row Your Boat» og «Dona nobis pacem». I Noreg syng vi gjerne «Hei, ola, hei ola sansen» og «Nå er det jul igjen» som kanon.

Kanon er ein fantastisk måte å byrje med fleirstemd song fordi:
- Alle lærer den same melodien -- ingen treng å lære ei eiga stemme
- Du trener på å halde di eiga stemme medan du høyrer ein annan melodi ved sida av deg
- Det høyrest imponerande ut sjølv med berre to stemmer
- Det er ei trygg innføring i samklang

Utfordringa med kanon er å ikkje la seg «dra med» av den andre gruppa. Du må halde fokus på din eigen melodi og tempo sjølv om du høyrer noko anna. Dette er ein dugleik som er viktig i all fleirstemd song.

Fleirstemmigheit -- ulike stemmer, felles musikk

I ekte fleirstemd song har dei ulike stemmene ulike melodiar som er laga for å klinge godt saman. Dette er meir avansert enn kanon, fordi kvar stemme har si eiga linje å lære.

Den vanlegaste forma for fleirstemmigheit er harmonisong, der hovudmelodien blir følgd av éi eller fleire støttestemmer som følgjer han i parallelle tonar, oftast i tersar (tre trinns avstand) eller sekstar (seks trinns avstand). Når nokon harmoniserer i ters, syng dei den same melodien tre tonetrinn over eller under.

Du høyrer harmonisong overalt i populærmusikk. Simon & Garfunkel var kjende for tersharmonien sin i songar som «The Sound of Silence» og «Bridge Over Troubled Water». ABBA brukte tette harmoniar mellom Agnetha og Frida. I nyare tid er artistar som Fleet Foxes og First Aid Kit kjende for dei vakre harmoniane sine. I norsk musikk er Katzenjammer og Valkyrien Allstars døme på grupper med fleirstemd song.

Andre former for fleirstemmigheit:
- Kontrapunkt: Stemmene har heilt uavhengige melodiar som er komponerte for å klinge godt saman. Johann Sebastian Bach var meisteren i denne teknikken.
- Homofoni: Alle stemmene rører seg i same rytme, men med ulike tonar (som i ein salme).
- Ostinato: Ei stemme gjentek eit kort mønster medan andre stemmer syng fritt over.

Koret -- organisert fleirstemmigheit

Eit kor er ei gruppe songarar som syng saman, vanlegvis fleirstemt, under leiing av ein dirigent. Kor finst i alle storleikar, frå små vokalensemble med 8-12 songarar til store blandakor med over 100 medlemmer.

Eit tradisjonelt blandakor er delt i fire stemmegrupper:
- Sopran (S): Lyse kvinnestemmer, syng oftast den øvste stemma (melodien)
- Alt (A): Mørkare kvinnestemmer, syng ei stemme under sopranen
- Tenor (T): Lyse mannsstemmer, syng over bassane
- Bass (B): Mørke mannsstemmer, syng den djupaste stemma

Dette blir ofte forkorta SATB. Nokre verk har endå fleire stemmer -- dobbelkor (SSAATTBB) med åtte stemmer er ikkje uvanleg.

Det finst mange typar kor:
- Blandakor: Alle stemmeleier (SATB)
- Damekor/jentekor: Berre sopran- og altstemmer
- Mannskor/gutekor: Berre tenor- og bassstemmer
- Barnekor: Barn i lyse stemmeleier
- Gospelkor: Ofte med solist, improvisasjon og sterkt rytmisk driv
- A cappella-grupper: Syng utan instrument -- stemmene lagar all musikken

Noreg er eit av dei mest aktive korlanda i verda. Det finst over 2500 kor i Noreg, og korsong er ein av dei mest populære fritidsaktivitetane. Frå Det Norske Solistkor (eitt av dei beste profesjonelle kora i verda) til skulekor og lokale blandakor over heile landet -- korsong er ein levande tradisjon.

Tips for å syngje fleirstemt

Å syngje fleirstemt kan verke vanskeleg i starten, men med nokre gode strategiar blir det lettare:

1. Lær di stemme skikkeleg først. Før du prøver å syngje saman med andre, bør du kunne di eiga stemme så godt at du nesten kan ho utanåt. Då er det lettare å halde fast i ho når du høyrer andre melodiar rundt deg.

2. Lytt til heilskapen, men hald fokus. Det er freistande å berre konsentrere seg om di eiga stemme, men prøv å lytte til korleis stemma di passar inn i heilskapen. Målet er at stemmene skal smelte saman.

3. Start med enkle øvingar. Kanon er eit glimrande utgangspunkt. Når det fungerer, kan de prøve å syngje ein melodi med ein drone (ein lang, halden tone under melodien) eller med ein enkel ostinato.

4. Match klangen. Alle i gruppa bør prøve å syngje med lik klang -- lik vokal-form, lik lydstyrke. Dersom éi stemme stikk seg ut, øydelegg det blendinga.

5. Lytt til intervalla. Når du harmoniserer, lytt etter om avstanden mellom stemmene høyrest «rett» ut. Tersar og sekstar er dei vanlegaste harmoniane og bør høyrast varme og behagelege ut.

6. Stol på øyret ditt. Jo meir du syng fleirstemt, dess betre blir øyret ditt til å høyre harmoniar. Det er ein dugleik som blir utvikla med øving.

Oppsummering

Fleirstemd song oppstår når to eller fleire stemmer syng ulike tonar eller melodiar samtidig. Harmoni er grunnlaget -- tonar som klingar godt saman (konsonans) eller spaningsfylt (dissonans).

Kanon er den enklaste forma for fleirstemmigheit, der alle syng den same melodien med ulikt startpunkt. Harmonisong inneber at støttestemmer følgjer hovudmelodien i parallelle intervall.

Eit kor er organisert i stemmegrupper (sopran, alt, tenor, bass -- SATB) og blir leidd av ein dirigent. A cappella tyder song utan instrument.

Fleirstemd song er ei av dei mest utbreidde og givande formene for musikalsk samarbeid, og Noreg har ein sterk kortradisjon med over 2500 aktive kor.