1.3 Skalaer og tonearter

Skalaer og tonartar

Har du lagt merke til at nokre songar høyrest lyse og glade ut, medan andre kjennest mørke og melankolske? Mykje av denne skilnaden kjem av kva for skala og tonart musikken er skriven i.

Ein skala er ei rekkje tonar ordna frå låg til høg etter eit bestemt mønster. Tenk på det som ei trapp av tonar -- kvart trinn i trappa følgjer faste reglar for avstanden mellom tonane. Dei to viktigaste skalaene i vestleg musikk er durskalaen (som høyrest lys og glad ut) og mollskalaen (som høyrest mørk og vemodig ut).

Tonarten fortel oss kva for ein skala musikken er basert på, altså kva for ein tone som er «heime» -- den tonen som kjennest mest stabil og kvilande. I dette kapittelet skal vi lære korleis dur- og mollskalaer er bygde opp, kva forteikn er, og korleis tonartar fungerer.

Heile og halve trinn

Før vi kan forstå skalaer, må vi vite kva heile trinn og halve trinn er. Dette er dei to grunnleggjande avstandane mellom tonar i vestleg musikk.

Eit halvt trinn er den minste avstanden mellom to tonar. På eit piano er det avstanden frå ein tangent til den næraste tangenten (inkludert svarte tangentar). Til dømes er avstanden frå E til F eit halvt trinn, og frå C til C# (ciss) eit halvt trinn.

Eit heilt trinn er det same som to halve trinn. Avstanden frå C til D er eit heilt trinn (det er ein svart tangent mellom dei). Avstanden frå D til E er òg eit heilt trinn.

På eit piano kan du sjå dette tydeleg: mellom dei fleste kvite tangentane er det ein svart tangent (= eit heilt trinn). Men mellom E og F, og mellom H og C, er det ingen svart tangent -- der er det berre eit halvt trinn. Dette er viktig å hugse, for det forklarar kvifor skalaer har det mønsteret dei har.

Durskalaen -- den glade skalaen

Durskalaen er den mest kjende skalaen i vestleg musikk. Han høyrest lys, open og glad ut. Alle kjenner lyden av ein durskala -- det er det du høyrer når du syng «do-re-mi-fa-sol-la-ti-do».

Mønsteret til durskalaen av heile (H) og halve (h) trinn er alltid det same, uansett kva for ein tone du startar på:

H - H - h - H - H - H - h

Det tyder: heilt trinn, heilt trinn, halvt trinn, heilt trinn, heilt trinn, heilt trinn, halvt trinn.

Lat oss byggje ein C-durskala (den enklaste, for han bruker berre kvite tangentar på piano):

C → (H) → D → (H) → E → (h) → F → (H) → G → (H) → A → (H) → H → (h) → C

Legg merke til at dei halve trinna kjem mellom trinn 3-4 og trinn 7-8. Sjekk dette på eit piano: mellom E og F er det ingen svart tangent (halvt trinn), og mellom H og C er det ingen svart tangent (halvt trinn). Alt stemmer!

Durskalaen er grunnlaget for eit enormt tal songar. «Twinkle Twinkle Little Star», «Happy Birthday» og «Let It Be» av The Beatles er alle i dur.

Mollskalaen -- den vemodige skalaen

Mollskalaen har ein mørkare, meir alvorleg eller vemodig klang samanlikna med dur. Mange songar som handlar om sorg, lengsel eller ettertanke er skrivne i moll.

Mønsteret til den naturlege mollskalaen er:

H - h - H - H - h - H - H

Lat oss byggje ein A-mollskala (den enklaste mollskalaen, som òg berre bruker kvite tangentar):

A → (H) → H → (h) → C → (H) → D → (H) → E → (h) → F → (H) → G → (H) → A

Samanlikn med C-dur: begge bruker berre kvite tangentar, men dei startar på ulike tonar. Det gir dei heilt ulik karakter. C-dur og A-moll blir difor kalla parallelle tonartar -- dei deler dei same tonane, men grunntonen er ulik.

Mollsongar du kanskje kjenner: «Hei Verden» av Karpe er i moll, «Somebody That I Used to Know» av Gotye er i moll, og den klassiske «Für Elise» av Beethoven er i A-moll. Legg merke til den mørkare, meir intense stemninga samanlikna med dur-songar.

Forteikn -- kryss og b

Når vi byggjer skalaer frå andre tonar enn C (dur) eller A (moll), treng vi nokre gonger å heve eller senke tonar for at mønsteret skal stemme. Då bruker vi forteikn:

- Kryss (#): Hevar tonen eit halvt trinn. F# (fiss) er eit halvt trinn over F.
- B (♭): Senkar tonen eit halvt trinn. Bb (bess) er eit halvt trinn under H.
- Oppløysingsteikn (♮): Opphevar eit tidlegare kryss eller b og gir tilbake den «vanlege» tonen.

Forteikn kan skrivast på to måtar i notar:

1. Faste forteikn: Blir plasserte i starten av notesystemet, rett etter nøkkelen. Dei gjeld for heile stykket og fortel oss kva for ein tonart musikken er i. Til dømes har G-dur eitt kryss (F#), og D-dur har to kryss (F# og C#).

2. Lause forteikn: Blir plasserte framfor enkeltnotar undervegs i stykket. Dei gjeld berre for den eine takten.

Talet på faste forteikn er som ein «kode» som fortel oss kva for ein tonart vi er i:

- Ingen forteikn: C-dur eller A-moll
- 1 kryss (F#): G-dur eller E-moll
- 2 kryss (F#, C#): D-dur eller H-moll
- 1 b (Bb): F-dur eller D-moll
- 2 b (Bb, Eb): Bb-dur eller G-moll

Oppsummering

Ein skala er ei ordna rekkje tonar som følgjer eit bestemt mønster av heile og halve trinn. Durskalaen (H-H-h-H-H-H-h) høyrest lys og glad ut, medan mollskalaen (H-h-H-H-h-H-H) høyrest mørkare og meir vemodig ut.

Tonarten fortel kva for ein skala eit musikkstykke er basert på. Forteikn (kryss og b) blir brukte for å justere tonane slik at mønsteret til skalaen stemmer. Faste forteikn i starten av notesystemet viser tonarten, medan lause forteikn gjeld enkeltnotar i ein takt.

Dur og moll er grunnleggjande byggjesteinar i nesten all vestleg musikk, og forståing av skalaer og tonartar gir deg eit mykje betre grunnlag for å forstå, spele og komponere musikk.