1.1 Noter og notesystemet

Notar og notesystemet

Tenk deg at du høyrer ein fantastisk melodi på radio og vil hugse han. Korleis gjer du det? Du kan prøve å nynne han for deg sjølv, men etter nokre dagar har du kanskje gløymt detaljane. I tusenvis av år har menneske leita etter måtar å skrive ned musikk på, og løysinga vi bruker i dag, blir kalla noteskrift.

Noteskrift er alfabetet til musikken. Akkurat som bokstavar lèt oss skrive ned ord og setningar, lèt notar oss skrive ned melodiar, rytmar og harmoniar. Når du lærer å lese notar, opnar det ei heil verd av musikk -- du kan spele songar du aldri har høyrt før, berre ved å lese frå eit noteark.

I dette kapittelet skal vi lære om notesystemet frå botnen av: korleis notane ser ut, kvar dei blir plasserte, kor lenge dei varer, og korleis pausar fungerer. Dette er grunnmuren i all musikkteori, og noko du får bruk for anten du syng, spelar gitar, piano eller eit heilt anna instrument.

Dei fem linjene og G-nøkkelen

Notesystemet har fem linjer. Vi tel dei nedanfrå og opp: linje 1 er nedst, linje 5 er øvst. Mellom linjene er det fire mellomrom som vi òg tel nedanfrå.

Men fem linjer åleine seier oss ikkje kva for tonar vi snakkar om. Difor treng vi ein nøkkel i starten av notesystemet. Den vanlegaste nøkkelen er G-nøkkelen (òg kalla diskant-nøkkelen). G-nøkkelen er det elegante, krøllete symbolet du ser i starten av dei fleste notar. Han fortel oss at tonen G ligg på linje 2 i systemet.

Når vi veit kvar G er, kan vi finne alle dei andre tonane. Tonane i musikk heiter A, B, C, D, E, F og G, og så byrjar det forfrå igjen. I G-nøkkelen ser det slik ut:

- Linjene nedanfrå og opp: E, G, H, D, F
- Mellomromma nedanfrå og opp: F, A, C, E

Eit hugsetriks for linjene er: «Ein Gammal Hest Drassar Forbi». For mellomromma kan du hugse at dei stavar FACE (nesten som det engelske ordet for ansikt).

Dersom tonane går høgare eller lågare enn dei fem linjene rekk, bruker vi hjelpelinjer -- korte, ekstra linjer over eller under notesystemet. Tonen C under systemet (kalla «midtre C» eller «einstroken C») ligg på ei hjelpelinje under linje 1.

Noteverdiar -- kor lenge varer tonen?

Noteposisjonen på linjene fortel oss kva for ein tone vi spelar. Men musikk handlar òg om tid -- nokre tonar er lange og kvilande, andre er korte og raske. For å vise dette bruker vi ulike noteverdiar.

Dei vanlegaste noteverdiane er:

- Heilnote (4 slag): Ei open, oval noteform utan stav. Ho varer lengst av dei vanlege noteverdiane.
- Halvnote (2 slag): Ei open, oval noteform med stav (ein loddrett strek). Ho varer halvparten så lenge som heilnoten.
- Fjerdedelsnote (1 slag): Ei fylt (svart) noteform med stav. Dette er den vanlegaste noteverdien og representerer gjerne eitt slag eller «puls» i musikken.
- Åttedelsnote (1/2 slag): Ei fylt noteform med stav og eitt flagg (ein liten boge på toppen av staven). Dobbelt så rask som fjerdedelsnoten.
- Sekstendedelsnote (1/4 slag): Ei fylt noteform med stav og to flagg. Fire sekstendedelar passar inn i eitt slag.

Mønsteret er logisk: kvar noteverdi varer dobbelt så lenge som den neste kortare verdien. Éin heilnote = 2 halvnotar = 4 fjerdedelsnotar = 8 åttedelsnotar = 16 sekstendedelsnotar.

Når fleire åttedels- eller sekstendedelsnotar kjem etter kvarandre, bind vi dei ofte saman med bjelkar i staden for flagg. Det gjer notane lettare å lese.

Pausar -- musikken til stille

Musikk handlar ikkje berre om lyd -- stilla mellom tonane er like viktig. Pausar gir musikken pusterom, spaning og dynamikk. Utan pausar ville musikken bli ein einaste lang straum av tonar utan form eller karakter.

Kvar noteverdi har ein tilsvarande pause med same lengd:

- Heilpause (4 slag): Eit lite, fylt rektangel som heng ned frå linje 4. Blir òg brukt for å markere ein heil takt med stille, uansett taktart.
- Halvpause (2 slag): Eit lite, fylt rektangel som ligg oppå linje 3. Ser nesten ut som heilpausen, men ligg «opp» i staden for å henge «ned».
- Fjerdedelspause (1 slag): Eit sikksakkforma symbol som liknar eit litt forvridd lynnedslag.
- Åttedelspause (1/2 slag): Eit lite symbol som liknar talet 7 med ein prikk.
- Sekstendedelspause (1/4 slag): Liknar åttedelspausen, men med to flagg.

Ein god måte å forstå pausar på er å tenkje på dei som «stille notar». Dei tek like mykje plass i takten som notane dei svarar til, men i staden for lyd er det stille.

I populærmusikk blir pausar brukte medvite for å skape effektar. Tenk på låten «Billie Jean» av Michael Jackson -- dei korte pausane i bassgangen gir musikken eit karakteristisk «hoppande» preg. Eller tenk på korleis ein DJ kan la musikken stoppe eit augneblink før beaten droppar -- den stilla skaper enorm spaning.

Å lese notar i praksis

No som du kjenner notesystemet, G-nøkkelen, noteverdiar og pausar, kan du byrje å lese enkel noteskrift. Her er nokre tips for å kome i gang:

Start med å finne G. G ligg alltid på linje 2 i G-nøkkelen. Tel deg derifrå til tonane du treng. Med øving vil du kjenne att tonane utan å måtte telje.

Les rytmen først. Før du tenkjer på kva for tonar det er, sjå på noteverdiane. Klapp eller tel rytmen. Kva er langt, kva er kort?

Ta det sakte. Profesjonelle musikarar byrja òg ein gong med å stave seg gjennom notane. Tempo kjem med øving.

Noteskrift blir brukt i all slags musikk, frå klassisk orkestermusikk til pop- og rockelåtar. Artistar som Beyoncé og Ed Sheeran samarbeider med arrangørar som skriv notar for heile orkesteret og bandet. Filmkomponistar som Hans Zimmer skriv ned musikken i notar før orkesteret spelar inn lydsporet. Sjølv om mykje moderne musikk blir laga digitalt, er notar framleis det universelle språket som lèt musikarar over heile verda forstå og spele den same musikken.

Oppsummering

Notesystemet er skriftspråket til musikken. Det består av fem linjer og fire mellomrom, og G-nøkkelen viser at tonen G ligg på linje 2. Tonane heiter A, B, C, D, E, F, G og gjentek seg i det uendelege.

Noteverdiar avgjer kor lenge ein tone klingar: heilnote (4 slag), halvnote (2 slag), fjerdedelsnote (1 slag), åttedelsnote (1/2 slag) og sekstendedelsnote (1/4 slag). Pausar seier stille og har dei same lengdene.

Dette er grunnmuren for all vidare musikkteori. Når du meistrar notar og noteverdiar, er du klar til å lære om rytme, taktartar, skalaer og mykje meir.