5.2 AI og kunst

AI og kunst – kan ei maskin vere kreativ?

I 2018 blei eit portrett kalla «Edmond de Belamy» selt på auksjonshuset Christie's for over tre millionar kroner. Det spesielle var at biletet var laga av ein kunstig intelligens. Salet skapte stor debatt: Er dette verkeleg kunst? Kven er kunstnaren – mennesket som programmerte AI-en, eller maskina som genererte biletet?

Kunstig intelligens (AI) har dei siste åra revolusjonert måten vi tenkjer om kreativitet og kunstproduksjon. AI-verktøy kan no generere bilete, musikk, tekst og video som ser ut som dei er skapte av menneske. Dette reiser grunnleggjande spørsmål om kva kunst er, kva kreativitet betyr, og kva rolle teknologien skal spele i den skapande prosessen.

I dette kapittelet skal du lære om korleis AI blir brukt i kunsten, kva høve og avgrensingar teknologien har, og kva etiske spørsmål som oppstår når maskiner blir skaparar.

Korleis fungerer AI-generert kunst?

For å forstå AI-kunst må vi vite litt om korleis teknologien fungerer. Dei fleste AI-bildegeneratorane er bygde på ein type teknologi som blir kalla maskinlæring – datamaskina «lærer» ved å analysere enorme mengder data.

Treningsprosessen
Ein AI-bildemodell blir trena ved å bli vist millionar, somme tider milliardar, av bilete med tilhøyrande skildringar. Gjennom denne prosessen lærer modellen mønster: korleis eit andlet ser ut, korleis lys fell på gjenstandar, korleis ulike kunststilar ser ut, og korleis tekstskildringar heng saman med visuelle element.

Diffusjonsmodellar
Dei mest avanserte AI-bildegeneratorane, som DALL-E, Midjourney og Stable Diffusion, brukar ein teknikk kalla diffusjonsmodellar. Forenkla sagt startar dei med tilfeldig «støy» (som kryptert snø på ein gammal TV) og fjernar gradvis støyen steg for steg, styrt av tekstskildringa du har gitt, til eit ferdig bilete trer fram.

Prompt-basert generering
For å lage eit bilete med AI skriv du ei tekstskildring, kalla ein prompt. Til dømes: «Eit oljemaleristilportrett av ein viking i solnedgang, dramatisk lys, detaljert.» AI-en tolkar prompten og genererer eit bilete basert på kva han har lært. Jo meir presis og detaljert prompten er, dess meir kontroll har du over resultatet.

Stil-overføring
AI kan òg analysere stilen til ein eksisterande kunstnar eller eit kunstverk og overføre han til eit anna bilete. Til dømes kan du ta eit fotografi og få AI-en til å gjengi det i stilen til van Gogh, Munch eller ein teikneserieteiknar.

Etiske spørsmål ved AI-kunst

AI-kunst reiser ei rekkje viktige etiske spørsmål som det ikkje finst enkle svar på:

Opphavsrett og eigarskap
AI-modellar blir trente på millionar av bilete skapte av menneskelege kunstnarar – ofte utan at kunstnarane har gitt samtykke eller fått betalt. Mange kunstnarar meiner at AI-selskap i praksis stel arbeidet deira. Kven eig eit AI-generert bilete? Brukaren som skreiv prompten? Selskapet som laga AI-en? Eller kunstnarane som verka deira blei brukte til trening?

Kva er kreativitet?
Kan ei maskin verkeleg vere kreativ, eller simulerer ho berre kreativitet ved å kombinere element ho har «sett» i treningsdata? Kreativitet hos menneske inneber intensjon, kjensler og personlege erfaringar – ting ei maskin ikkje har. Samstundes kan AI skape kombinasjonar som ingen menneske hadde tenkt på.

Arbeidsplassar og verdi
AI-genererte bilete kan lagast på sekund, gratis eller billig. Dette trugar levebrødet til illustratørar, fotografar og designarar som har brukt år på å utvikle ferdigheitene sine. Er det rettferdig at ei maskin kan gjere på eit minutt det ein kunstnar brukar dagar på?

Deepfakes og manipulasjon
Same teknologi som lagar vakker kunst kan òg lage falske bilete av verkelege menneske i situasjonar som aldri har skjedd. Slike «deepfakes» kan brukast til desinformasjon, mobbing og manipulasjon.

Mangfald og fordom
AI-modellar speglar skeivskapane i treningsdataa sine. Dersom modellen er trena på mest vestleg kunst, kan han reprodusere og forsterke kulturelle stereotypiar.

AI som verktøy for kunstnarar

Trass i kontroversane brukar mange kunstnarar AI som eit verktøy i den kreative prosessen sin – ikkje som erstatning for menneskeleg kreativitet, men som supplement:

Idéutvikling og inspirasjon: Kunstnarar kan bruke AI til å raskt generere mange variasjonar av ein idé, som utgangspunkt for vidare arbeid.

Skisseutvikling: Ei rask AI-generert skisse kan gi ein kunstnar eit visuelt startpunkt som dei så bearbeider manuelt.

Teksturgenerering: AI kan lage unike teksturar og mønster som blir brukte i digitale kunstverk, spel og animasjon.

Fargepalettar og komposisjon: AI-verktøy kan foreslå fargekombinasjonar og komposisjonar basert på stemninga kunstnaren er ute etter.

Restaurering: AI blir brukt til å restaurere og fargeleggje gamle fotografi og skadde kunstverk.

Nøkkelen er at kunstnaren held på den kreative kontrollen og brukar AI som eitt av mange verktøy i verktøykassa – på same måte som introduksjonen av fotografiet ikkje erstatta maleriet, men gav kunstnarar nye høve.

Oppsummering

Kunstig intelligens har blitt eit kraftig verktøy for bildegenerering. AI-bildemodellar blir trente på millionar av bilete og brukar teknikkar som diffusjonsmodellar for å generere nye bilete basert på tekstskildringar (promptar).

AI-kunst reiser viktige etiske spørsmål om opphavsrett (treningsdata blir ofte brukte utan samtykket til kunstnarane), kreativitet (kan ei maskin verkeleg skape?), arbeidsplassar (AI trugar levebrødet til illustratørar) og manipulasjon (deepfakes).

Portrettet «Edmond de Belamy», selt for 432 500 dollar i 2018, viste verda at AI-kunst har kommersiell verdi, men skapte debatt om kven som er kunstnaren.

Mange kunstnarar brukar AI som verktøy – for idéutvikling, inspirasjon og effektivisering – snarare enn som erstatning for menneskeleg kreativitet. Prompt-skriving er ein ny kreativ ferdigheit som krev evna til å skildre visuelle idéar med ord.

Debatten om AI og kunst handlar til sjuande og sist om grunnleggjande spørsmål: Kva er kreativitet? Kva er kunst? Og kva er rolla til mennesket når maskinene blir skaparar?