4.3 Utilitarisme -- nyttefilosofien

Utilitarisme -- nyttefilosofien

Kva om vi kunne måle lukke? Kva om den rette handlinga alltid er den
som skaper mest lukke for flest mogleg? Denne idéen er kjernen i
utilitarismen -- ein av dei mest innflytelsesrike etiske teoriane i
historia. Han har påverka alt frå lovgjeving til helseøkonomi.

Jeremy Bentham (1748-1832)

Jeremy Bentham var ein britisk filosof og jurist som vert rekna som
grunnleggjaren av utilitarismen.

Grunnidéen til Bentham:
"Naturen har plassert menneskeheita under to suverene herrar: smerte
og nyting. Berre dei avgjer kva vi bør gjere."

Nytteprinsippet (The Greatest Happiness Principle):
- Den rette handlinga er den som produserer størst mogleg lukke
for flest mogleg råka
- Lukke = nyting og fråvær av smerte
- Ulukke = smerte og fråvær av nyting
- Lukka til alle menneske tel like mykje -- di lukke er ikkje viktigare
enn andre si

Lukkekalkylen til Bentham:
Bentham prøvde å lage eit system for å rekne ut kor mykje lukke ei
handling produserer. Han vurderte:
1. Intensitet -- Kor sterk er nytinga/smerta?
2. Varigheit -- Kor lenge varer ho?
3. Visse -- Kor sannsynleg er det at ho oppstår?
4. Nærleik -- Kor snart kjem ho?
5. Fruktbarheit -- Fører ho til meir nyting?
6. Reinleik -- Er ho fri for smerte?
7. Omfang -- Kor mange vert råka?

Bentham som reformator:
- Kjempa for strafferettsreform -- straff skal førebyggje, ikkje hemne
- Forkjempar for dyra sine rettar: "Spørsmålet er ikkje om dei kan tenkje,
men om dei kan lide."
- Var for stemmeretten til kvinner og mot slaveri

John Stuart Mill (1806-1873)

John Stuart Mill var eleven til Bentham og vidareutvikla utilitarismen.
Han var usamd med Bentham på eit viktig punkt: ikkje all nyting er lik.

Mill om høgare og lågare nytingar:
- Bentham: All nyting kan målast i mengd. Å spele dataspel kan gi
like mykje lukke som å lese Shakespeare.
- Mill: Nokre nytingar er kvalitativt betre enn andre.
- Høgare nytingar: Intellektuelle, kunstnariske og sosiale gleder
(lese bøker, ha djupe samtalar, oppleve kunst)
- Lågare nytingar: Reine kroppslege nytingar (mat, drikke, fysisk behag)
- Det berømte sitatet til Mill: "Det er betre å vere eit misnøgd menneske
enn ein nøgd gris."

Mill og fridom:
Mill skreiv også "On Liberty" (Om fridom) der han forsvarte ytringsfridom
og individuell fridom:
- Fridom er naudsynt for menneskeleg blomstring
- Samfunnet har berre rett til å avgrense fridomen din for å hindre
skade på andre ("skadeprinsippet")
- Sjølv upopulære meiningar bør vernast -- dei kan vise seg å stemme

Mill og likestilling:
Mill var ein tidleg forkjempar for kvinnerettar. Han skreiv
"The Subjection of Women" (1869) der han argumenterte for at kvinner
bør ha same rettar som menn. Han var gift med Harriet Taylor Mill,
som hadde stor innflytelse på filosofien hans.

Utilitarisme i samfunnet i dag

Utilitaristisk tenking vert brukt overalt, sjølv om mange ikkje er klar over det:

Helsevesenet:
- QALY (kvalitetsjusterte leveår) vert brukt for å rekne ut nytten av
medisinsk behandling
- Avgrensa ressursar vert fordelte slik at flest mogleg får mest mogleg
helsenytte
- Døme: Er det riktig å bruke 10 millionar på éin pasient, eller
1 million på ti pasientar?

Politikk og lovgjeving:
- Kost-nytte-analysar vert brukte til å vurdere nye lover og tiltak
- Infrastrukturprosjekt vert vurderte ut frå nytte for flest mogleg
- Klimapolitikk handlar om å minimere skade for flest mogleg

Pandemi:
- Nedstenging under covid-19: Avgrense fridomen til alle for å
verne dei sårbare
- Vaksineprioritering: Kven bør vaksinerast først?
- Utilitaristisk logikk: Gjer det som reddar flest liv

Dyrevelferd:
- Peter Singer (moderne utilitarist) argumenterer for at dyr må
inkluderast i lukkeutrekninga
- Om eit dyr kan lide, tel lidinga deira moralsk
- Fabrikk-jordbruk skaper enorm liding -- er det rettferdiggjort
av billeg mat?

Innvendingar mot utilitarismen

1. Rettar og rettferd:
Kva om ein kan auke den totale lukka ved å ofre ein uskuldig person?
Utilitarismen kan i teorien rettferdiggjere urettferd mot
enkeltpersonar om det gagnar fleirtalet.

2. Kan ein måle lukke?
Lukkekalkylen til Bentham føreset at lukke kan målast og samanliknast.
Men er di lukke samanliknbar med mi? Kan vi verkeleg setje tal på
kjensler?

3. For krevjande?
Om du alltid skal gjere det som skaper mest lukke for flest, har du
aldri rett til å prioritere deg sjølv eller dine næraste. Peter Singer
meiner t.d. at vi bør gi bort det meste vi eig til veldedigheit.
Er det rimeleg å krevje?

4. Tyranniet til fleirtalet:
Om 51 % av folkesetnaden ønskjer noko som skader 49 %, seier utilitarismen
at det kan vere riktig. Men er det rettferdig at fleirtalet alltid avgjer,
uansett konsekvensane for mindretalet?

5. Uforutseielege konsekvensar:
Vi kan aldri heilt forutsjå konsekvensane av handlingane våre. Korleis kan
vi basere moral på noko vi ikkje kan vite sikkert?

Forsvaret til utilitaristane:
- Rettar og reglar kan grunngivast utilitaristisk (dei skaper mest
lukke på lang sikt)
- Vi treng ikkje perfekt utrekning -- eit omtrentleg overslag er betre
enn ingenting
- Alternativet er å ignorere konsekvensane -- er det betre?

Oppsummering

Utilitarismen i korte trekk:

- Bentham: Grunnla utilitarismen. Den rette handlinga er den som
skaper mest lukke for flest mogleg.
- Mill: Vidareutvikla teorien. Nokre nytingar er kvalitativt betre enn andre.
"Det er betre å vere eit misnøgd menneske enn ein nøgd gris."
- Nytteprinsippet: Handle slik at konsekvensane gir størst mogleg
total lukke for alle råka.
- Trikkeproblemet: Eit tankeeksperiment som testar vår moralske intuisjon.
- Praktisk bruk: Helsevesen, politikk, klimapolitikk, dyrevelferd.
- Kritikk: Kan rettferdiggjere urettferd, vanskeleg å måle lukke,
for krevjande, tyranniet til fleirtalet.