3.3 Sikhisme

Sikhisme

Sikhismen er den femte største religionen i verda med rundt 30 millionar tilhengjarar.
Han oppstod i Punjab-regionen i det nordvestlege India på 1400-talet og er bygd
på verdiar som likskap, teneste og hengivenheit til éin Gud. Sikhismen er ein sjølvstendig
religion -- han er korkje ei blanding av hinduisme og islam, eller ein avleggjar av
nokon av dei.

Guru Nanak (1469-1539)

Guru Nanak er grunnleggjaren av sikhismen. Han vart fødd i ein hinduistisk familie i
Punjab, men tidleg i livet fekk han ei åndeleg oppleving som endra alt.

Den avgjerande opplevinga:
Da Nanak var rundt 30 år, forsvann han under eit bad i elva. Etter tre dagar
kom han tilbake og sa: "Det finst korkje hindu eller muslim." Med dette
meinte han at religiøse merkelappar er uviktige -- det som tel er forholdet
til Gud og korleis ein lever.

Det viktigaste bodskapet til Nanak:
- Ik Onkar -- Det finst berre éin Gud, og denne Gud er den same for alle
- Gud er utan form, uendeleg og til stades overalt
- Alle menneske er skapte like, uansett kaste, kjønn, rase eller religion
- Ein skal leve i verda, ikkje trekkje seg tilbake frå henne
- Tre grunnpilarar: Naam Japna (minnast Gud), Kirat Karni (ærleg arbeid),
Vand Chakna (dele med andre)

Reisene til Nanak:
Guru Nanak reiste i over 20 år og vitja heilage stader i hinduismen, islam
og andre religionar. Han diskuterte med lærde og forkynte bodskapen sin om
likskap og éin Gud. Reisefølgjet hans inkluderte Mardana, ein muslimsk musikar,
som illustrerte trua til Nanak på at religiøse grenser er uviktige.

Dei ti guruane

Sikhismen vart forma av ti guruar (åndelege lærarar) i perioden 1469-1708:

1. Guru Nanak (1469-1539) -- Grunnleggjaren. Forkynte éin Gud og likskap.
2. Guru Angad (1504-1552) -- Utvikla gurmukhi-skrifta.
3. Guru Amar Das (1479-1574) -- Styrkte langar-tradisjonen. Fremja kvinner.
4. Guru Ram Das (1534-1581) -- Grunnla Amritsar, den heilagaste byen i sikhismen.
5. Guru Arjan (1563-1606) -- Samla Guru Granth Sahib og bygde Det gyllne tempelet.
Vart martyr.
6. Guru Hargobind (1595-1644) -- Innførte miri-piri (åndeleg og verdsleg autoritet).
7. Guru Har Rai (1630-1661) -- Kjend for medkjensle og naturkjærleik.
8. Guru Har Krishan (1656-1664) -- Vart guru som barn, kjend for teneste.
9. Guru Tegh Bahadur (1621-1675) -- Gav livet for religionsfridom.
10. Guru Gobind Singh (1666-1708) -- Grunnla Khalsa-fellesskapet.
Erklærte Guru Granth Sahib som den evige guruen til sikhane.

Etter den tiande guruen vart ikkje leiarskapet gjeve vidare til ein person.
I staden vart den heilage skrifta Guru Granth Sahib den evige guruen til sikhane.

Gurdwara: Døra til guruen

Gurdwara tyder "døra til guruen" og er den heilage staden til sikhane for tilbeding
og fellesskap.

Kjenneteikn ved ein gurdwara:
- Nishan Sahib: Det safrangule flagget som markerer ein gurdwara
- Darbar Sahib: Hovudhallen der Guru Granth Sahib er plassert
- Langar: Fellesskap med gratis mat (sjå neste avsnitt)
- Fire dører: Symboliserer at alle er velkomne frå alle retningar

Kva skjer i ein gurdwara?
- Kirtan: Song av hymner frå Guru Granth Sahib med musikkinstrument
- Ardas: Felles bøn
- Hukamnama: Dagens bodskap vert lesen frå Guru Granth Sahib
- Karah Prasad: Søt puddingaktig mat vert delt ut til alle som velsigning

Viktige reglar:
- Alle dekkjer hovudet ved besøk (som teikn på respekt)
- Alle sit på golvet -- ingen troner eller spesialplassar
- Sko vert tekne av før ein går inn
- Ope for alle, uansett religion, bakgrunn eller status

Det gyllne tempelet (Harmandir Sahib):
Det gyllne tempelet i Amritsar er den heilagaste staden i sikhismen. Det vart bygd
midt i ein heilag innsjø og har fire inngangar som symboliserer openheit
mot alle retningar. Her vert det servert gratis mat til over 100 000 menneske
kvar dag.

Prinsipp for langar:
- Gratis for alle -- rik og fattig, sikh og ikkje-sikh
- Alle sit side om side på golvet -- ingen skilnad på folk
- Vegetarisk mat -- slik at alle kan ete, uansett religiøse matreglar
- Frivillig arbeid -- maten vert laga og servert av frivillige (seva)

Kvifor langar?
Langar vart innført av dei tidlege guruane for å bryte ned kastesystemet.
Når alle sit på golvet og et den same maten, finst det ingen
hierarki. Dette var revolusjonerande i eit samfunn prega av streng
kasteinndeling.

Langar i dag:
Det gyllne tempelet i Amritsar serverer gratis mat til over 100 000 menneske
kvar einaste dag -- det er verdas største gratis kjøken. Under kriser og
naturkatastrofar reiser sikhar ofte ut med mobile langar-kjøken for å
hjelpe dei som treng det.

Dei fem K-ane

I 1699 grunnla den tiande guruen, Guru Gobind Singh, Khalsa-fellesskapet --
dei "reine" sikhane som forpliktar seg til å leve etter strenge religiøse prinsipp.
Khalsa-sikhar ber fem synlege symbol, alle med namn som startar på K:

1. Kesh (uklipt hår)
- Sikhane klipper ikkje håret -- det er ei gåve frå Gud
- Håret vert dekt med turban (dastar), som er eit viktig identitetsteikn
- Turbanen symboliserer verdigheit, ære og respekt

2. Kangha (kam)
- Ein liten trekam som vert halden i håret
- Symboliserer reinleik og orden
- Vert brukt til å gre håret to gonger dagleg

3. Kara (stålarmband)
- Eit enkelt stålarmband på høgre handledd
- Symboliserer evigheita til Gud (ringen har inga byrjing eller slutt)
- Påminning om å handle rett

4. Kachera (underplagg)
- Eit spesielt bomullsunderplagg
- Symboliserer sjølvkontroll og moralsk disiplin

5. Kirpan (seremonielt sverd)
- Eit kort sverd eller dolk
- Symboliserer mot og plikt til å verne dei svake
- Er IKKJE eit våpen for åtak, men eit symbol på rettferd
- Vert bore under kleda i moderne tid

Dei fem K-ane er viktige identitetsmarkørar for Khalsa-sikhar og uttrykkjer
kjerneverdiar som reinleik, verdigheit, evigheit, sjølvdisiplin og mot.

Likskap: Kjerneverdien i sikhismen

Likskap mellom alle menneske er kanskje den aller viktigaste verdien i sikhismen.
Dette pregar alt frå gudsteneste til dagleglivet.

Likskap uavhengig av kaste:
- Guru Nanak avviste kastesystemet som urettferdig
- Langar-tradisjonen braut medvite kastenormene
- Guru Gobind Singh gav alle Khalsa-sikhar same etternamn (Singh/Kaur)
for å fjerne kasteidentitet

Likskap mellom kjønna:
- Guru Nanak uttalte: "Korleis kan ein kalle kvinner lågare, dei som føder kongar?"
- Kvinner kan leie gudstenester, lese frå Guru Granth Sahib og delta i alle
religiøse handlingar på lik linje med menn
- Kvinneundertrykkjande skikkar som enkjeofring (sati) vart fordømde

Seva -- teneste:
- Seva tyder ueigennyttig teneste og er ei religiøs plikt
- Kan vere langar-arbeid, reingjering av gurdwara, eller hjelp i nærmiljøet
- Seva vert gjort utan å forvente noko tilbake
- I kriser reiser sikh-organisasjonar verda over ut for å hjelpe

Sikhar i Noreg

Det bur fleire tusen sikhar i Noreg, med gurdwaraar i mellom anna Oslo,
Drammen og Lier. Det norske sikh-miljøet er aktivt og bidreg i lokalsamfunnet
gjennom langar og veldedigheitsarbeid. Turbanbruk har vore tema i debattar
om religionsfridom og mangfald i Noreg.

Oppsummering

Sikhismen er ein sjølvstendig religion med sterke verdiar:

- Guru Nanak grunnla sikhismen med bodskap om éin Gud og likskap mellom alle
- Dei ti guruane forma religionen over 240 år
- Guru Granth Sahib er den heilage skrifta og evige guruen til sikhane
- Gurdwara er ope for alle, med gudsteneste og langar
- Langar er det felles kjøkenet der alle et side om side -- gratis for alle
- Dei fem K-ane er identitetsmarkørar for Khalsa-sikhar
- Likskap og seva (teneste) er kjerneverdiar
- Sikhar finst i over 30 land, inkludert Noreg