8.5 Å vokse opp i et mangfoldig samfunn

Å vekse opp i eit mangfaldig samfunn

Du lever i eit av dei mest mangfaldige samfunna som nokon gong har eksistert. I klassen din kan det sitje elevar med bakgrunn frå mange ulike land, religionar og livssyn. Naboen din kan vere muslim, den beste vennen din kan vere ateist, og trenaren din kan vere hinduist.

Dette mangfaldet er ein relativt ny situasjon i norsk historie. Så seint som på 1960-talet var Noreg eit svært homogent samfunn der nesten alle tilhøyrde Den norske kyrkja. I dag er biletet heilt annleis, og det stiller nye krav til oss alle: Korleis lever vi godt saman med menneske som trur og tenkjer annleis enn oss? Korleis viser vi respekt utan å gi opp det vi sjølve meiner er viktig?

I dette kapittelet skal vi utforske kva religiøst mangfald betyr i praksis, og korleis dialog, respekt og openheit kan hjelpe oss å leve godt saman.

Noreg -- frå homogent til mangfaldig

Gjennom mesteparten av Noregs historie har kristendommen vore nesten einerådande. Frå 1537 (reformasjonen) til 1845 var det forbode å tilhøyre andre religionar enn den lutherske statskyrkja. Jødar hadde ikkje eingong lov til å opphalde seg i riket før 1851.

I dag er situasjonen heilt annleis:

- Den norske kyrkja har framleis flest medlemmer (ca. 3,5 millionar), men mange er passive medlemmer
- Islam er den nest største religionen med over 200 000 medlemmer i trussamfunn
- Human-Etisk Forbund er det største livssynssamfunnet utanfor kyrkja med over 100 000 medlemmer
- Katolikkar utgjer ei stor gruppe (ca. 165 000 medlemmer), mange med innvandrarbakgrunn
- Buddhisme, hinduisme, sikhisme og andre religionar har òg tydeleg til stades
- Mange lever utan religiøs tilhøyrsle -- ei veksande gruppe, spesielt blant unge

Denne utviklinga skuldast fleire ting: innvandring frå mange land, auka sekularisering (at religion spelar ei mindre rolle i samfunnet), og at folk i dag har større fridom til å velje -- eller velje bort -- religion.

Mangfaldet er mest synleg i byane, spesielt Oslo, der alle verdas store religionar er representerte. Men sjølv i mindre stader i Noreg er samfunnet meir mangfaldig enn for nokre tiår sidan.

Religionsfridom -- ein grunnleggjande rett

Religionsfridom er ein menneskerett som er nedfelt i FNs verdserklæring om menneskerettar (artikkel 18) og i den norske Grunnlova (paragraf 16).

Religionsfridommen inneber:
- Retten til å tru -- du har rett til å tru på den religionen eller det livssynet du vil
- Retten til å skifte tru -- du har rett til å byte religion eller til å forlate ein religion
- Retten til å ikkje tru -- du har rett til å vere ateist eller agnostikar
- Retten til å utøve religionen sin -- du har rett til å be, gå i kyrkje/moské/tempel, bere religiøse klede og feire religiøse høgtider
- Retten til å ikkje bli tvinga -- ingen kan tvingast inn i eller ut av ein religion

Men religionsfridommen er ikkje absolutt. Han må balanserast mot andre rettar og verdiar. Til dømes kan religion ikkje brukast som grunngiving for å bryte lova, for å diskriminere andre, eller for å skade barn. I Noreg er det til dømes forbode med tvangsekteskap, sjølv om det i nokre kulturelle tradisjonar er akseptert.

Religionsfridommen vernar altså både den religiøse og den ikkje-religiøse. Han gir alle rett til å leve etter si overtyding, men ikkje rett til å tvinge denne overtydinga på andre.

Dialog mellom religionar og livssyn

Religionsdialog betyr at menneske frå ulike religiøse og livssynsmessige tradisjonar møtest for å lære av kvarandre, forstå kvarandre betre og byggje tillit.

Dialog er ikkje det same som debatt. I ein debatt prøver ein å vinne argumentet. I ein dialog prøver ein å forstå den andre -- å sjå verda frå den andres perspektiv, utan å måtte gi opp sitt eige ståstad.

Gode prinsipp for religionsdialog:
- Lytt aktivt: Prøv verkeleg å forstå kva den andre seier og meiner
- Snakk for deg sjølv: Sei kva du sjølv trur og meiner, ikkje kva du meiner alle i religionen din meiner
- Still opne spørsmål: «Korleis opplever du det?» «Kva betyr dette for deg?»
- Respekter usemje: Ein treng ikkje å bli einige. Å forstå kvarandre er verdifullt i seg sjølv
- Unngå stereotypiar: Ikkje gå ut frå at du veit kva den andre meiner basert på religionen deira

I Noreg finst det mange arenaer for religionsdialog. Samarbeidsrådet for tros- og livssynssamfunn (STL) samlar representantar for alle store religionar og livssyn. I mange byar finst det lokale dialoggrupper. Og på mange skular møtest elevar med ulike bakgrunnar kvar dag -- noko som er ei form for kvardagsdialog.

Eit konkret eksempel er «Open moské»-arrangement, der moskear inviterer alle til å kome inn, stille spørsmål og lære om islam. Tilsvarande arrangement finst i kyrkjer, tempel og synagogar.

Utfordringar i eit mangfaldig samfunn

Religiøst mangfald er ei berikning, men det bringer òg utfordringar. Her er nokre av dei viktigaste:

Fordommar og diskriminering: Menneske kan bli diskriminerte eller mobba på grunn av religionen sin. Antisemittisme (fiendskap mot jødar), islamofobi (fiendskap mot muslimar) og kristofobi er reelle problem. Hatprat mot religiøse grupper blir spreidd på sosiale medium.

Verdikonfliktar: Nokre gonger kjem ulike religionars verdiar i konflikt med kvarandre eller med samfunnets lover. Eksempel: Synet på likestilling mellom kjønna, haldningar til homofili, matreglar i offentlege kantiner, religiøse klede i skule og arbeidsliv.

Radikalisering: Nokre kan bruke religion til å rettferdiggjere vald og ekstremisme. Dette gjeld ikkje berre islam -- det finst òg kristen, hindunasjonalistisk og annan religiøs ekstremisme. Det er viktig å skilje mellom religion og misbruk av religion.

Parallellsamfunn: Nokre fryktar at grupper isolerer seg frå resten av samfunnet og lever etter heilt eigne reglar. Integrering -- at alle deltek i det felles samfunnslivet -- er viktig.

Desse utfordringane krev open diskusjon, kunnskap og vilje til å finne løysingar saman. Det er mogleg å stå for noko sjølv, samtidig som ein respekterer andres rett til å tru og leve annleis.

Nøklar til god sameksistens

Korleis kan vi leve godt saman i eit mangfaldig samfunn? Her er nokre viktige nøklar:

Kunnskap: Jo meir vi veit om kvarandres religionar og livssyn, desto betre kan vi forstå kvarandre. Uvitskap er grobotn for fordommar.

Nysgjerrigheit: Å stille opne spørsmål i staden for å gå ut frå at ein veit, byggjer bruer mellom menneske.

Felles verdiar: Sjølv om vi trur ulikt, deler vi mange verdiar: omsorg for andre, rettferd, ekthet, lojalitet og respekt. Desse felles verdiane kan vere grunnlaget for samarbeid.

Rettar og plikter: Religionsfridom gir rettar, men òg ansvar. Du har rett til å utøve religionen din, men du har òg plikt til å respektere andres rett til å tru annleis.

Humor og varme: Dei beste relasjonane på tvers av religiøse skiljelinjer blir bygde gjennom delt latter, felles måltid, nabohjelp og vennskap. Det er lettare å forstå menneske ein kjenner personleg.

Det mangfaldige samfunnet er ikkje eit problem som skal løysast, men ein røyndom vi kan lære å meistre. Og det byrjar med deg -- med korleis du møter menneske som er annleis enn deg sjølv.

Oppsummering

Noreg har gått frå å vere eit religiøst homogent samfunn til å bli eit mangfaldig samfunn med mange religionar og livssyn. Religionsfridom er ein grunnleggjande rett som vernar alles rett til å tru -- eller ikkje tru. Dialog mellom religionar og livssyn, basert på lytting, openheit og respekt, er avgjerande for god sameksistens. Utfordringar som fordommar, verdikonfliktar og radikalisering krev kunnskap og open diskusjon. Nøklane til god sameksistens er kunnskap, nysgjerrigheit, felles verdiar, rettar og plikter, og personlege relasjonar på tvers av skiljelinjer. Det mangfaldige samfunnet byrjar med deg -- med korleis du møter menneske som er annleis enn deg sjølv.