8.3 Døden i ulike religioner og livssyn

Døden i ulike religionar og livssyn

Døden er noko som vedkjem alle menneske. Det er kanskje det mest universelle vi deler -- at vi alle ein dag skal døy. Gjennom heile historia har menneske stilt spørsmål om kva som skjer etter døden: Er det noko meir? Held vi fram med å eksistere? Møter vi dei vi har mista?

Dette er eit tema som kan vekkje mange kjensler. Det er heilt normalt å synast det er vanskeleg å tenkje på døden, og det er normalt å ha mange spørsmål utan svar. Alle religionar og livssyn har prøvd å gi svar på kva døden betyr og kva som eventuelt kjem etterpå.

I dette kapittelet skal vi utforske kva ulike religionar og livssyn seier om døden. Vi skal sjå på gravferdsritual, førestillingar om etterlivet, og korleis ulike tradisjonar hjelper menneske å møte døden og sorga.

Døden i kristendommen

I kristendommen er trua på oppstoda sentral. Kristne trur at Jesus stod opp frå dei døde påskemorgon, og at dette gir alle truande håp om evig liv.

Dei fleste kristne trur at mennesket har ei udøyeleg sjel som lever vidare etter kroppens død. Dei som har levd i tru og etterfølging av Jesus, vil kome til himmelen -- ein stad av evig glede og fellesskap med Gud. Tradisjonelt har kristendommen òg lært om helvete -- ein tilstand av evig åtskiljing frå Gud. Mange moderne teologar tolkar helvete meir biletleg enn bokstavleg.

Den katolske kyrkja lærer òg om skjærselden (purgatoriet) -- ein mellomtilstand der sjela blir reinsa før ho kjem til himmelen.

Kristne gravferder inneheld trøyst og håp. Presten les frå Bibelen om oppstoda, det blir sunge salmar, og dei etterlatne blir trøysta med at den døde er hjå Gud. I Noreg er det vanleg med kistegravferd eller kremasjon, etterfølgt av minnesamvær.

På dommedag (den ytste dag) trur kristne at Jesus vil kome tilbake og at dei døde vil stå opp. Alle menneske vil bli dømde, og Gud vil skape ein ny himmel og ei ny jord.

Døden i islam

I islam blir livet sett som ei førebuing til det som kjem etter døden. Koranen skildrar i detalj kva som skjer:

Når eit menneske døyr, kjem to englar for å stille sjela tre spørsmål: Kven er din Herre? Kva er din religion? Kven er din profet? Svara avgjer sjelas tilstand i grava.

På dommens dag (yawm al-qiyama) vil alle menneske stå opp frå dei døde og bli stilte til rekneskap for gjerningane sine. Handlingane blir vegne på ei vekt. Dei som har levd rettferdig og i tru på Allah, vil kome til paradiset (jannah) -- skildra som ein hage med rennande vatn, frukttre og evig glede. Dei som har levd i synd og fornekta Gud, vil kome til helvete (jahannam).

Muslimske gravferder skal skje raskt, helst innan 24 timar. Kroppen blir vaska rituelt, sveipa i kvitt stoff og lagd i grava med andletet vendt mot Mekka. Kremasjon er ikkje tillaten i islam. Sørgjeperioden varer vanlegvis tre dagar, og familien tek imot besøk og kondolansar.

Trua på dommens dag motiverer muslimar til å leve rettferdig og gjere gode gjerningar i dette livet.

Døden i jødedommen

Jødedommen har tradisjonelt fokusert meir på livet her og no enn på detaljerte skildringar av etterlivet. Det finst likevel førestillingar om olam ha-ba (den komande verda), der dei rettferdige vil ha del.

Omgrepa om etterlivet varierer innan jødedommen. Nokre trur på ei fysisk oppstode av dei døde i den messianske tida. Andre forstår olam ha-ba meir åndeleg -- som sjelas vidare eksistens hjå Gud. Ein vanleg jødisk tanke er at det viktigaste er å leve eit godt og rettferdig liv no, og at «det som skjer etterpå» er i Guds hender.

Jødiske gravferdsritual er viktige og detaljerte. Kroppen blir vaska og kledd i enkle, kvite klede (tachrichim) for å vise at alle er like i døden -- rik som fattig. Gravferda skal skje raskt. Sørgjeperioden (shiva) varer sju dagar, der familien sit heime og tek imot besøk. I eit heilt år etter ein forelders død seier dei sørgjande kaddish-bøna dagleg.

Døden i hinduismen

Hinduismen ser døden ikkje som ein slutt, men som ein overgang. Hinduar trur på reinkarnasjon (samsara) -- sjela (atman) blir atterfødd i ein ny kropp etter døden. Kva slags liv ein blir atterfødd til, avheng av karma -- summen av gode og dårlege handlingar i dette og tidlegare liv.

Det ultimate målet er moksha -- frigjering frå syklusen av fødsel, død og atterfødsel, og foreining med det guddommelege (Brahman). Moksha blir oppnådd gjennom rett kunnskap, hengivnad eller handlingar.

Hinduistiske gravferdsritual inkluderer kremasjon, som er den vanlegaste praksisen. Den eldste sonen tenner vanlegvis bålet. Oska blir ofte spreidd i ei heilag elv, helst Ganges. Sørgjeperioden varer vanlegvis 13 dagar.

Døden i buddhismen

Buddhismen deler hinduismens tru på atterfødsel, men med ein viktig forskjell: buddhismen lærer at det ikkje finst ei permanent sjel (anatta). Det som blir atterfødd er ikkje ei sjel, men ein straum av medvit forma av karma.

Målet er nirvana -- frigjering frå atterfødslane sin syklus. Nirvana er ikkje ein stad, men ein tilstand der begjær, hat og uvitskap er sløkte. Buddha skildra nirvana som ein tilstand av djup fred.

Buddhistiske gravferdsritual varierer med regionen. I Theravada-buddhisme er kremasjon vanleg, medan det i tibetansk buddhisme finst fleire praksisar, inkludert «himmelgravlegging» der kroppen blir lagd ut i naturen. Munkar resiterer sutraer (heilage tekstar), og det blir lagt vekt på meditasjon og mindfulness i møte med døden.

Sekulære syn på døden

Ikkje alle trur på eit etterliv. Mange menneske med eit sekulært eller humanistisk livssyn meiner at døden er slutten -- at medvitet opphøyrer når hjernen sluttar å fungere.

Dette betyr ikkje at sekulære menneske ser døden som meiningslaus. Tvert imot kan vissa om at livet er avgrensa gi det ein spesiell verdi. Humanistar peikar på at:

- Livet er verdifullt nettopp fordi det er avgrensa. Om vi levde evig, ville ingenting haste og ingenting vere spesielt.
- Vi lever vidare gjennom dei vi har påverka -- barna våre, vennene våre, det vi har skapt og bidrege med.
- Sorg er naturleg og viktig. Å sørgje er å ære det vi har hatt, ikkje eit uttrykk for veikskap.

Humanistiske gravferder (gravferder i regi av Human-Etisk Forbund) fokuserer på den avdødes liv og personlegdom, med musikk, talar og minne. Det blir vist respekt for den døde utan religiøse ritual.

Den greske filosofen Epikur sa: «Døden vedkjem oss ikkje. Så lenge vi er til, er ikkje døden komen. Og når døden er komen, er vi ikkje lenger til.» Denne tanken gir trøyst for nokre, men ikkje for alle.

Sorg og trøyst

Alle kulturar og religionar har ritual for å hjelpe menneske gjennom sorga etter å ha mista nokon. Desse rituala er viktige fordi dei gir struktur og fellesskap i ei vanskeleg tid.

I kristendommen samlast ein til gravferd i kyrkja, der det blir sunge salmar og lese trøystande ord frå Bibelen. Presten minner om håpet om oppstode. I tida etterpå kan familie og venner finne trøyst i bøn og i kyrkjelydens fellesskap.

I islam er det viktig at fellesskapet stiller opp for dei sørgjande. Naboar og venner kjem med mat, og det er vanleg å besøke den sørgjande familien. Bøn og resitasjon av Koranen gir trøyst.

I jødedommen sit familien shiva i sju dagar, der dei tek imot besøk og trøyst. Det blir ikkje stilt krav om at dei sørgjande skal vere sterke -- det er lov å vise sorg fullt ut.

I hinduismen blir sørgjeperioden markert med ritual over 13 dagar, og det blir halde ein spesiell seremoni eitt år etter dødsfallet.

Uavhengig av religion eller livssyn treng menneske fellesskap, tid og rom for å sørgje. Det er normalt å føle sorg på mange ulike måtar -- gjennom gråt, sinne, tomheit eller til og med letting. Det finst ingen «riktig» måte å sørgje på.

Oppsummering

Døden er eit universelt tema som alle religionar og livssyn forheld seg til. Kristendommen trur på oppstode, himmel og dommedag. Islam trur på dommens dag, paradis og helvete. Jødedommen fokuserer mest på livet her og no, men har førestillingar om olam ha-ba. Hinduismen trur på reinkarnasjon og arbeider mot moksha. Buddhismen trur på atterfødsel utan ei permanent sjel, med nirvana som mål. Sekulære humanistar meiner at døden er slutten, men at livet likevel har djup verdi. Alle kulturar har gravferdsritual som gir sørgjande fellesskap, struktur og trøyst. Det er normalt å ha mange tankar og kjensler om døden, og det er viktig å vite at det finst hjelp og fellesskap for den som sørgjer.