4.1 Rett og galt
Reflektere over hva som er rett og galt.
Rett og gale
Kvar dag må vi ta val. Nokre val er enkle: "Skal eg ha frukost?"
Andre val er vanskelegare: "Skal eg seie frå dersom eg ser nokon bli mobba?"
Å tenkje på kva som er rett og gale vert kalla etikk.
Moral er det vi faktisk gjer - handlingane våre.
Døme:
- Etikk: "Er det gale å lyge?"
- Moral: "Eg vel å fortelje sanninga"
Alle har eit slags indre stemme som hjelper oss å vite kva som er rett.
Denne vert nokre gonger kalla samvitet.
Den gylne regel
"Gjer mot andre det du vil at andre skal gjere mot deg."
Denne regelen finst i nesten alle religionar og kulturar:
- Kristendommen: "Alt de vil at andre skal gjere mot dykk, det skal de gjere mot dei"
- Islam: "Ingen er ein truande før han ønskjer for sin bror det han ønskjer for seg sjølv"
- Jødedommen: "Det du sjølv hatar, skal du ikkje gjere mot andre"
- Buddhisme: "Sår ikkje andre med det som sårar deg sjølv"
Denne regelen er ein enkel guide til å vere god mot andre!
Korleis tar vi gode val?
Når du må velje, kan du spørje deg sjølv:
1. Kva kjennest rett? Høyr på samvitet ditt.
2. Kva ville skjedd dersom alle gjorde dette?
Dersom alle laug, ville ingen stole på kvarandre.
3. Korleis ville eg følt det dersom nokon gjorde dette mot meg?
Bruk den gylne regel.
4. Kva ville ein vaksen eg stoler på seie?
Foreldre, lærarar eller andre kan gi gode råd.
Nokre gonger er valet vanskeleg. Då er det viktig å tenkje seg om.
Du finn 100 kroner på skuleplassen. Ingen ser deg. Kva gjer du?
1. Behalde pengane sjølv
2. Levere dei til ein vaksen
3. Prøve å finne ut kven som mista dei
Tenk over:
- Korleis ville du følt det dersom du mista 100 kroner og nokon behaldt dei?
- Kva ville skjedd dersom alle behaldt pengar dei fann?
- Kva kjennest rett?
Mange ville seie det rette er å levere pengane til ein vaksen, så den som mista dei kan få dei tilbake.
Tenk over eit vanskeleg val.
Ein ven ber deg lyge for seg til foreldra sine. Kva ville du gjort, og kvifor?
Bruk den gylne regel: Korleis ville du følt det dersom nokon laug for deg?
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Etikk: Å tenkje over kva som er rett og gale
- Moral: Det vi faktisk gjer – handlingane våre
- Samvitet: Den indre stemma som hjelper oss å vite kva som er rett
- Den gylne regel: «Gjer mot andre det du vil at andre skal gjere mot deg»
Hugs!
- Den gylne regel finst i nesten alle religionar.
- Når eit val er vanskeleg, er det lurt å tenkje seg om og spørje nokon du stoler på.
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.